31-01-2015

Tô Hoài, cuộc phiêu lưu dài dài và một định hướng chắc chắn

đã đưa lên mạng ngày 05-10-2014, có bổ sung và sửa chữa


Lời dẫn – Một ví dụ về sức đề kháng của các nhà văn miền Bắc
 Trong bài  Nhân một cuộc hội thảo về văn học miền Nam 1954-75 viết ngày 19-12 -2014, khi nói về văn học Hà Nội sau 1945, tôi có viết:
 “Tôi không nói tất cả, tôi chỉ nói rằng vượt lên trên một số đông tầm thường và xu thời, vẫn có những cây bút miền Bắc tin ở sứ mệnh cầm bút của mình.
Ở những người này có rất nhiều mâu thuẫn, cũng có lúc họ đã chùn tay, đã đầu hàng, nhưng rồi tiếp sau đó, bên cạnh đó, lại vẫn giữ được cái phần lương tâm lương tri của một người viết văn chân chính.
Nỗ lực đó của họ còn được ghi lại trong các trang sách
”.

Một số bạn đọc tỏ ý nghi ngờ, ngụ ý là cố tìm cũng chẳng thấy ai  có được cái phần lương tri đó,  không ai có dịp bộc lộ điều đó qua tác phẩm.
 Tôi cho đó là một cách nhìn quá đơn giản.
Trong khoa học có khái niệm sức đề kháng của cơ thể để chống lại bệnh tật. Người ta không nên sợ bệnh tật. Miễn còn sức đề kháng (cũng gọi là khả năng miễn dịch) thì người ta vẫn còn có thể tìm được cách gì đó để chống lại mọi tác động xấu từ bên ngoài, chống lại số phận.
 Khi nói về cách tồn tại của các nhà văn miền Bắc sau 1945, có lẽ phải dùng tới khái niệm đề kháng trên. Để có sức thuyết phục, người ta  sẽ phải dừng lại kỹ hơn ở các trường hợp khá phức tạp như Nguyễn Tuân, Xuân Diệu …Nhưng nếu cần một người theo đuổi lẽ sống của mình một cách kiên trì dai dẳng hơn cả, theo tôi có thể lấy ngay Tô Hoài,.

Vào dịp 100 ngày qua đời của Tô Hoài , tôi đã viết bài dưới đây, sơ bộ phác ra cái mạch sáng tác của tác giả Dế mèn phiêu lưu ký. Nay nhân dịp nghĩ về định hướng tư tưởng của các nhà văn miền Bắc nói chung, xin giới thiệu lại. Cố nhiên mọi điều đều cần nghĩ tiếp.

Đọc tiếp ...

29-01-2015

L. Aragon và những đau xót của một nhà thơ khi thay đổi niềm tin chính trị

Nói tới Eluard, thì ngay lập tức người ta phải nghĩ tới L.Aragon (1897-1982).
Trên trang blog ngày 1-1-2015, tôi đã nhắc tới nhà thơ một phần, nay sẽ nói tiếp về ông.
Trước hết xin giới thiệu một bài thơ của Aragon  thường trở lại trong đầu óc tôi, mỗi khi nghĩ về sự vận động tư tưởng của bản thân và  một số bạn bè văn nghệ trong những năm này.
Tiếp đó là một số  suy nghĩ có liên quan tới bài thơ.
Sau cùng là một bài viết ngắn về Aragon tôi đã viết từ 1997 .

****   [Không đề ]
Cuộc sống tôi trôi qua  như những luống cày  bốc lửa trên bầu trời
Tôi nghe tận đáy sâu tiếng bước chân mình vọng vang xa ngái
 Tiếng hát tôi tưởng đã hỏng rồi đã xếp xó rồi  lại ngân lên lần nữa
Trên đầu ngón tay tôi lặng lẽ tính những ngày những tháng những năm

Đối với tôi vượt lên sự dối gian tràn đầy cuộc sống 
Chỉ có tình yêu tôi như một cây sồi đơn độc 
Chỉ có tình yêu tôi run rẩy một trò chơi
 Trên đời này, ngoài nó ra chẳng còn gì, chỉ có nó mà thôi

 Tất cả những gì tôi làm hướng tới em, là để cho em
Người làm vườn mỹ lệ đây lá cuốn cả vào phòng
Những bài thơ tôi viết, vẻ dại điên mỗi ngày lại hiện ra khuôn mặt mới
Tất cả để em yêu và mãi mãi  yêu em.

Từ sự tồn tại của tôi, như một chiếc gai cây, sự thất vọng lớn bật lên
Em làm quà cho tôi một mặt trời ngữ ngôn sáng chói
Tất cả những gì tôi gọi lên, có em trong từng bước
Em hồi phục trái tim tôi, em nặn lại nó rồi

Đọc tiếp ...

22-01-2015

Xã hội Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII , dưới con mắt một giáo sĩ phương Tây

 Ghi chép từ cuốn                
Lịch sử tự nhiên dân sự và chính trị xứ Đàng Ngoài
                                      Jerome  Richard  -- Paris 1778

Lời dẫn
    Trong cuốn Tư liệu văn hiến Thăng Long Hà Nội – Tuyển tập tư liệu phương Tây  NXB Hà Nội 2010, nhà sử học Nguyễn Thừa Hỷ cho biết trong việc cung cấp cho người đọc hiện đại những nét phác họa về Thăng Long Kẻ Chợ thời Nam Băc phân tranh, thì  Lịch sử tự nhiên dân sự và chính trị xứ Đàng Ngoài của giáo sĩ Jerome Richard thuộc loại tài liệu đáng chú ý nhất.

Đọc tiếp ...

19-01-2015

Tội lỗi dồn cả lên đầu những kẻ ưu tú

 Thế kỷ XVII – XVIII, là hai thế kỷ mà người phương Tây vốn len lỏi trên nhiều miền khác nhau của đất nước ta, cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài, trong đó có một số đáng kể là các giáo sĩ. Năm 2010 nhân dịp ngàn năm Thăng Long một số các tài liệu  được công bố. Đối với một người không biết tiếng Pháp như tôi, đó đã là một kho sử liệu quý.
Nay lại có thêm cuốn Thư của các giáo sĩ thừa sai (Trung tâm nghiên cứu Quốc học và nxb Văn học 2013).
 Trong các lá thư  gửi về quê hương, những người viết -- vốn là những trí thức trong thời của mình -- cũng đã có những phân tích nhiều mặt về tình hình xã hội trên những miền đất mà họ đặt chân tới.

Đọc tiếp ...

18-01-2015

Một cách đinh nghĩa về sự trưởng thành của con người



Tôi thích thú với bài thơ sau đây của nhà thơ Ba Lan Wisława Szymborska (1923 - 2012) trước tiên  là bởi  nó nói tớí sự hạn chế của con người.
 Tuổi trẻ thường nghĩ mình có thể làm mọi thứ. Chỉ khi trưởng thành, người ta mới hiểu rằng mỗi con người  luôn luôn bất lực trong việc tổ chức cuộc sống của bản thân; luôn luôn có những việc cần làm mà bị bỏ lỡ; trong khi mải sống theo một cách này, người ta buộc phải từ bỏ những cách sống khác.

Đọc tiếp ...

01-01-2015

P.Eluard (1895-1952) và đời sống văn học Hà Nội trước 1975

Nhận xét về sự hình thành  lớp nhà thơ tiền chiến, Hoài Thanh viết  “mỗi nhà thơ Việt hình như mang nặng trên đầu năm bảy nhà thơ Pháp’. Đối với sự hình thành sáng tác nhà thơ sau 1945, nói hẹp hơn là với lớp nhà thơ chống Mỹ, tình hình có phần ngược lại.  Ảnh hưởng, từ những cái to lớn như văn hóa thơ, cho tới  những gợi ý sáng tác--- chỉ đến với họ từ nền thơ trong nước, từ các bậc đàn anh;  số có hiểu biết về thơ nước ngoài đến mức như một nguồn mạch, một tác động trực tiếp gần như không có.
Có điều nhìn lại nền thơ lúc ấy, người ta vẫn tìm thấy những dấu vết những tiếng dội của thời đại nó hiện ra thành những mảng những khối những tên tuổi những câu thơ giọng thơ mà người làm thơ tiếp nhận và có mặt trong suốt hành trình của họ.

Đọc tiếp ...

30-12-2014

Thanh Tịnh, cuộc đời ngậm ngải tìm trầm

Năm sớm năm muộn xê xích ít chút nhưng nói chung hàng năm cứ đến khoảng cuối tháng mười một, đầu tháng chạp dương lịch, khi những chiếc lá bàng chuyển dần từ màu xanh sang màu đồng điếu, thời tiết bắt đầu ngả hẳn sang mùa đông, trời đất thấm lạnh đôi khi có thể giá rét thấu xương - thứ rét ngọt như người ta vẫn nói - thì cũng là lúc dân làm báo Hà Nội chúng tôi bắt tay vào một công việc thuộc loại vất vả trong năm là chuẩn bị những số báo tết.

Đọc tiếp ...

26-12-2014

Tội làm hư dân ( bản bổ sung thêm 724 chữ)


Một số trang mạng đồng nghiệp vừa giới thiệu lại bài viết này của tôi.
Để tiện cho bạn nào thấy cần, tôi xin tải lại nguyên văn bài in
trên trang của tôi ngày 28-1-2013
, có kèm thêm
một số ý mới bổ sung ở phần cuối mới viết 26-12-14)


Đại Đường Tây vực ký của nhà sư Huyền Trang từng được dịch ra tiếng Việt (NXB Phương Đông, 2007). Trong thiên bút ký này, Đường Tăng ghi lại ấn tượng sau khi đi qua 138 nước nằm giữa Trung Hoa và Ấn Độ (có thời gộp chung là Tây vực). Đoạn tổng thuật về địa khu Tốt Lợi kể “Người Tốt Lợi phong tục kiêu ngoa, chuyên môn lừa đảo, tham lam hám lợi, giữa cha con với nhau cũng tính toán hơn thua chẳng cần người tốt kẻ xấu, cứ nhiều tiền là được quý trọng… Cư dân một nửa làm ruộng, một nửa chuyên đi trục lợi ”.

Đọc tiếp ...

19-12-2014

Nhân một cuộc hội thảo về văn học miền Nam 1954-75

Một cuộc hội thảo về văn học miền Nam 1954-75 vừa được tổ chức ở bên Mỹ. Tôi hơi thất vọng vì ba lẽ:

1/ các đồng nghiệp của tôi ở hải ngoại vẫn bị cảm xúc chi phối quá nặng. Bây giờ mà các anh vẫn nhắc nhở đến những đánh giá bất công của mấy ông X, Y. Z., những ý kiến cực đoan tồn tại từ đã trên dưới ba chục năm trước. Vào thời điểm này trong nước có mấy ai còn nghĩ như thế?

Đọc tiếp ...

15-12-2014

Sách cũ sách mới


Sự có mặt của các tác phẩm cổ điển
Trên các trang báo, thường người ta chỉ thấy những lời giới thiệu về sự có mặt của các tác phẩm mới in ở phương Tây, nhất là các tác phẩm được giải nọ giải kia. Khi đọc những bài ấy, tôi nhận ra một nỗi hào hứng ở nhiều người viết: với những cuốn sách mới toanh thế này, hình như về văn hóa và nói chung là về cách sống -- chúng ta đang nhịp bước cùng thế giới hiện đại bên Anh, bên Mỹ.

Đọc tiếp ...

10-12-2014

Mấy cảm nhận về sự khác biệt giữa giáo dục miền Nam và giáo dục miền Bắc

Đã in  tạp chí NGHIÊN CỨU VÀ PHÁT TRIỂN
 số 7-8 (114-115).2014, 
số chuyên đề GIÁO DỤC MIỀN NAM VIỆT NAM (1954- 1975)


Tôi vốn là người làm nghề nghiên cứu văn học.Trong cái nghề thuộc loại công tác tư tưởng này, những năm trước 1975, tôi chỉ được phép đọc các sách báo miền Bắc, còn sách vở miền Nam bị coi như thứ quốc cấm. 
Có điều, không phải chỉ là sự tò mò, mà chính lương tâm nghề nghiệp buộc tôi không thể bằng lòng với cách làm như vậy. 

Đọc tiếp ...

08-12-2014

Kinh nghiệm khai thác những dòng chảy ngầm trong văn học Nga thời kỳ xô viết

Các nhà nghiên cứu văn học  Nga - xô viết mà tôi có quen đều đến với nghề này do đi học ở các trường đại học Liên xô về. Họ sẽ viết ra những điều họ từng được nhà trường Liên xô dạy và cấp cho họ các loại học vị.
Tôi thì đến với văn học Nga thời kỳ này vì một lý do khác.
Khoảng 1968, tôi chính thức về làm việc ở một trong hai tờ báo chủ yếu của văn học Hà Nội những năm chiến tranh, tờ Văn Nghệ Quân Đội. 
Do muốn làm tốt phần việc của mình mà tôi thấy cần phải học. Nói đúng ra, tôi muốn tìm hiểu thế nào là văn học, đâu mới là cái mà văn học hiện đại hòa nhập vào dòng chung của văn học mọi thời đại.

Đọc tiếp ...

30-11-2014

Mấy điều vân vi khi nhớ lại một lời ai điếu vay mượn

Hồi tướng Giáp qua đời, giáo sư Vũ Khiêu có mấy câu khóc thảm thiết bằng văn chương, khiến nhiều người cảm động, trong đó có đoạn:
“Sinh ra tôi là cha mẹ, hiểu biết tôi lại là anh. Tấm lòng tri ngộ ấy tôi biết lấy gì báo đáp? Mấy hôm nay tôi ngồi khóc viết mấy lời trên, từ đỉnh trời cao anh có thấu hiểu lòng tôi?”

Đọc tiếp ...

29-11-2014

Mấy nét sơ lược về ý niệm thời gian ở chúng ta hôm nay

Cái đồng hồ của người Việt Nam là tên một bài báo của Phan Khôi in trên Phụ nữ tân văn 1931. Trong bài viết ấy, nhà báo họ Phan cho rằng nhiều người hồi bấy giờ dùng đồng hồ chẳng qua bắt chước người Âu - Mỹ để trưng diện ra cho đẹp, chứ chẳng mấy khi coi giờ: nói chung, với người Việt Nam đầu thế kỷ XX thì giờ ( = thời gian ) không phải là chuyện đáng để ý, ai ai cũng một tâm lý cơm vua ngày trời, được đến đâu hay đến đấy.
thời gian của sự bình lặng, thời gian tính bằng tháng năm
Những nhận xét của ông nhà báo nổi tiếng là gàn bởi hay nói thẳng này không phải là vô lý.
 Sự bình lặng là đặc điểm chủ yếu làm nên nhịp sống của xã hội Việt Nam thời trung đại và nó cũng còn kéo dài cho đến thời Pháp thuộc.

Đọc tiếp ...

26-11-2014

Bạo lực có mầm mống trong xã hội Việt

Bài trên mạng VnMedia 19-3-2010


(VnMedia) - Clip nữ sinh bạo lực khuấy động dư luận. Nhiều người sửng sốt vì tình trạng bạo lực học đường. Nhiều người khác giật mình chất vấn giáo dục, xã hội. Trong khi đó, nhà nghiên cứu văn hoá Vương Trí Nhàn cho rằng: Bạo lực có mầm mống trong xã hội Việt mà ta không tự thấy.




Năm nay gần 70 tuổi, Vương Trí Nhàn đã làm phê bình lý luận văn học trong vài thập kỷ và sau này chuyển sang nghiên cứu văn hoá. Ông được biết đến là một trong những người đầu tiên chủ trương nghiên cứu về những thói hư, tật xấu của dân tộc Việt Nam và là người được chú ý nhất trong mảng công việc này.

Đọc tiếp ...

19-11-2014

Nghề thầy, suy đồi hôm nay chỉ là nối tiếp tình trạng yếu kém hôm qua

Những kẻ loàng xoàng
    Một người bạn tôi có đứa con học năm cuối cùng ở một trường đại học. Sức học trung bình, may nhờ có ông bố nên xin được thực tập ở một cơ quan nọ, vậy mà cũng lắm tiếng ỉ eo lắm. Nhưng anh bạn tôi đã xì ra một lối thoát:
-- Ấy thế mà cậu cả nhà mình lại đang được mời ở lại trường giảng dạy đấy.  Nếu lo cho nó đủ khoản tiền người ta đòi thì mình cũng đến cho nó đi dạy thôi.

Đọc tiếp ...

15-11-2014

Nhà văn làm gì đây lúc về già ? (bài II): Hoàng Ngọc Phách và một sự dừng bước đúng lúc.

Với một khối lượng chữ nghĩa khiêm tốn - in ra chưa đầy 100 trang khổ sách 13x19, tiểu thuyết Tố Tâm xuất hiện như một cuốn sách lạ trong đời sống văn chương những năm đầu thế kỷ XX.
Nhưng có điều lạ hơn, là sau khi ra đời, cuốn sách ấy được in đi in lại nhiều lần và sự thực là chỉ riêng nó thôi, đã đủ sức đưa Hoàng Ngọc Phách (1896-1973) vào lịch sử văn học.

Đọc tiếp ...

14-11-2014

Nhà văn làm gì đây lúc về già ? ( bài I): Tản Đà và sự đa tạp hóa công việc

Tản Đà (1888 -1939 ) là một trong số ít ỏi những nhà thơ Việt Nam sinh ra để làm thơ, vung bút thành thơ, ngồi đâu có thơ đấy --- mà toàn là thơ hay, thơ để đời, chứ không phải là thơ con cóc, thơ vè, thơ nhăng nhít của mấy ông sẩm giỏi bắt vần.
Sức sáng tạo của tác giả Thề non nước thật tràn trề. Mà lòng tự tin nơi ông cũng mãnh liệt như mọi con người hiện đại.

Đọc tiếp ...

11-11-2014

Cùng với Vũ Hùng tìm hiểu về những quy luật chi phối thiên nhiên hoang dã

Vũ Hùng thuộc thế hệ sinh năm 1930 - 32, trưởng thành trong kháng chiến chống Pháp. Với tư cách một chiến sĩ quân báo, ông hoạt động liên tục trên chiến trường Lào. Trở về, trong khi mưu sinh bằng các nghề khác, ông dành nhiều tâm huyết cho việc viết văn và trong sự nghiệp của mình đã có tới 40 đầu sách.

Đọc tiếp ...

05-11-2014

Ghi chép trong tuần ( 27/10 –2/11/2014)

27-10
Nhân hiện tượng truyện ngôn tình Trung quốc
Sự bung ra của loạt sách này làm cho một số người sốt ruột. Một vài nhà nghiên cứu có chút hàn lâm lấy làm khó hiểu nêu ra những câu hỏi. Đại loại hỏi tại sao có tình trạng đó? Tại sao lớp trẻ lại có sự lựa chọn như thế? Về khách quan tại sao các nhà văn không lên tiếng về một thứ văn chương gần với rác rưởi, tại sao những người phụ trách ngành văn hóa văn nghệ lại thờ ơ với tai họa và hình như lại đã có chủ trương cho phép rộng rãi.

Đọc tiếp ...