Đưa lần đầu trên blog này 21 tháng 8 năm 2017
https://vuongtrinhan.blogspot.com/2017/08/nguyen-manh-tuong-vua-khoc-vua-cuoi.html
Bài viết sau đây đã được viết ra từ 1956 tính đến 2026 đã 70 năm . Ngày
nay đọc lại, trong tôi vẫn còn nguyên sự khâm phục, và nhất là thấy lớp trí thức
được đào tạo thời Pháp thuộc tốt quá, lẽ ra họ có thể đóng góp nhiều cho nước
Việt Nam độc lập tương tự như người trí thức ở miền Nam trước 1975 có thể đóng
góp cho công cuộc phát triển hậu chiến mà chúng ta đã bỏ qua
Tuy nhiên , đọc "Vừa khóc vừa cười" đối chiếu
với tình hình hiện nay thú thật trong tôi còn thoáng qua cái cảm giác rằng, nhà
trí thức ở đây còn nhiều ấu trĩ. Ông có ảo tưởng về khả năng thay đổi của nhà cầm
quyền. Những người như ông đã không thể bảo vệ được mình để có thể sau này còn
tiếp tục lên tiếng về cả một giai đoan lịch sử mà các ông đã trải qua.
Do chỗ phần cuối bài viết này có nhắc tới một số chuyện
về trí thức bên Trung quốc, tôi muốn nhớ tới một cái nhìn toàn cảnh gần một
trăm năm về vấn đề này mà tôi đã dẫn ra trong bài “Trí thức Trung quốc thế kỷ
XX”.
https://vuongtrinhan.blogspot.com/2017/02/tri-thuc-trung-quoc-ky-xx.html
VỪA KHÓC VỪA CƯỜI
Trong một thiên anh hùng ca sáng tác vào khoảng thế kỷ
thứ XI, thi sĩ tường thuật cuộc chiến đấu anh dũng của hai anh hùng Roland và
Olivier, chống lại kẻ thù chung. Hai bạn chí thân giết được nhiều địch, nhưng
hai người đều bị thương cả. Đặc biệt Olivier, máu chẩy nhiều, hoa cả mắt không
nhận thấy gì nữa. Khi Roland lại gần để giúp bạn, Olivier tưởng nhầm là kẻ thù,
bổ mấy nhát dao xuống, may không trúng đầu Roland. Anh này liền dịu dàng lên tiếng:
“Tôi là Roland đấy mà. Sao anh đánh tôi?”. Olivier xin lỗi bạn: “Mắt tôi hoa,
không nhận ra anh nữa”.
*
Khi châu Âu chuyển từ chế độ phong kiến sang chế độ tư
sản, trong thế kỷ thứ XVI, Rabelais kể chuyện Badebec, vợ của Gargantua, vừa
sinh con xong thì từ trần: “Cái thắc mắc làm cho Gargantua rối trí là hắn không
biết nên khóc vì vợ vừa chết, hay nên cười vì con vừa sinh”.
*
Đến cuối thế kỷ thứ XVIII, khi Cách mạng 1789 sắp bùng
nổ, Figaro, một nhân vật của Beaumarchais, sau khi kiểm điểm tình hình của một
xã hội đã thủ tiêu hết mọi tự do, kêu lên: “Tôi vội vàng cười khì để tránh khỏi
khóc oà”. Như thế không đúng. Phải khóc trên cái hiện thời để đón cái ngày mai.
Dù sao, người trí thức là người vừa khóc, vừa cười. Khóc vì các sai lầm phải chứng
kiến trong hiện tại, cười vì vui với cái mới đang đến. Khóc vì đau khổ. Cười vì
hy vọng. Khóc hôm nay để cười ngày mai. Trên quá trình từ cái khóc đến cái cười
diễn cuộc đấu tranh tư tưởng của người trí thức.
Người nào chỉ biết hoặc khóc thôi, hoặc cười thôi,
không phải là người trí thức.
Ta ân cần với người trí thức ưa khóc. Ta phải chiếu cố,
nâng đỡ người ta. Người ấy đau khổ vì các thắc mắc căn bản và sâu sắc. Người ấy
thành khẩn. Người ấy không phải là thù, người ấy là bạn. Ta phải kiên trì, cố gắng
đưa cái khóc của người ta biến thành cái cười.
Ta dè dặt, có khi ngần ngại, trước người trí thức ham
cười. Ta hoan nghênh cái cười chân thật, xuất phát từ đáy lòng, nẩy nở trên các
giọt lệ vừa khô. Nhưng ta khó chịu trước cái cười bình phong dùng để che đậy
các thắc mắc bản thân mà mình không muốn thù với mình. Ta ghét cái cười dùng để
mị trên, lừa dưới, câu các kẻ ngây thơ, biểu lộ một ý chí tôn sùng, hòng củng cố
một địa vị, hay mưu cầu một bổng lộc. Quần chúng cần đề cao cảnh giác để khỏi mắc
mưu cái cười ấy. Cấp lãnh đạo lại cần cảnh giác hơn nữa vì cái cười nịnh hót
nuôi dưỡng bệnh chủ quan mà cấp lãnh đạo thường mắc.
Cái cười nguy hại này không nhất thiết biểu hiện bằng
sự nhích môi. Nó có thể là linh hồn của một cử chỉ, nội dung của một thái độ.
Có người cười bằng cái đầu nó gật, cái lưỡi nó tán thành, ủng hộ. Trong bao
nhiêu “tả khuynh”, tôi nghe thấy vang tiếng cười ấy.
Tôi sợ người trí thức im lặng. Tôi nghi ngờ người trí
thức cười. Tôi thương người trí thức khóc. Tôi yêu người trí thức vừa khóc, vừa
cười, khóc hôm nay để cười ngày mai, “khóc lên tiếng cười”.
*
TIN vẫn hơn NGHI. Trong mười người ta tin, có thể có một
kẻ thù lẻn vào. Nhưng ta vẫn còn chín người bạn. Và chín người bạn này sẽ giúp
ta tìm ra kẻ thù ấy. Nếu ta nghi cả mười người, khi ta giơ tay, chẳng ai bắt
tay ta. Ta không có một người bạn nào cả.
Đồng ý rằng phải phân chia rõ rệt địch, ta. Nhưng ta
phải xác định thái độ của ta đối với địch. Địch mưu hại ta và thực sự gây cho
ta nhiều tổn thiệt. Nhưng ta chớ nên buộc cho nó trách nhiệm về các tai hoạ căn
nguyên ở sự dốt nát, sai lầm, chủ quan của ta. Theo danh từ khá phổ biến “như
thế không lợi”. Không lợi vì ta đề cao địch, tỏ vẻ sợ địch. Không lợi nữa vì
gán kết quả sai lầm của ta cho địch, ta không sửa chữa được gì, không rút được
bài học kinh nghiệm. Từ trước tới nay, ta chỉ đặt vấn đề: ai là địch, ai là ta?
Tôi đề nghị đặt thêm vấn đề: do địch làm, do ta phạm. Điểm trên đề cao cảnh
giác và cho phép ta đề phòng, hoặc đối phó. Điểm dưới nêu cao tinh thần tự phê
và giúp đỡ ta xây dựng.
Con thỏ sợ đến cả bóng của nó. Con sư tử bất chấp mọi
thú vật. Ta không phải là sư tử và cũng không muốn là sư tử. Nhưng nhất định ta
không phải là thỏ.
Kẻ thù số một của trí thức: bọn chụp mũ. Kẻ thù số một
của cấp lãnh đạo: các cán bộ chuyên môn “cười”, và bọn vỗ ngực, và cả bọn chụp
mũ nữa. Các cán bộ chuyên môn “cười”, dựa vào bọn vỗ ngực trong quần chúng, ru
ngủ cấp lãnh đạo. Bọn chụp mũ nham hiểm hơn: họ gây thành kiến giữa lãnh đạo và
quần chúng, họ vô tình hay hữu ý xuyên tạc các nguyện vọng chính đáng, các yêu
cầu hợp tình, hợp lý, hợp pháp của quần chúng. Họ là Iago xúc xiểm Othello ghen
vợ, ghét vợ, giết vợ. Bị bao vây chặt chẽ như vậy, tài nào cấp lãnh đạo hiểu biết
được sự thật của quần chúng?
Có một số người thấy phong trào quần chúng đòi hỏi, ở
Đảng lãnh đạo, một chính sách cho trí thức (với các tự do dân chủ và mối quan hệ
tốt giữa chính trị và chuyên môn) đã tỏ thái độ “khó chịu” và phản ứng mạnh. Họ
nhắm mắt, lắc đầu, chép miệng, thở dài. Không thực sự cầu thị, chưa điều tra
nghiên cứu, chẳng tìm hiểu sự thật, họ chỉ biết mang đao to, búa lớn ra doạ nạt,
họ là Don Quichotte cầm giáo tiến lên đâm cối xay, họ quên lý luận Cách mạng họ
đã học tập. Họ là nàng công chúa quên thời kỳ gặp Thạch Sanh trong hang.
“Tích tịch tình tang…” Tiếng đàn của Thạch Sanh có nhắc
lại được kỷ niệm cũ không? “Hỡi tuyệt thế giai nhân mà tôi yêu với mối tình vô
hạn, nàng còn nhớ thuở đôi ta gặp nhau trong hang đá không? Đôi ta quyết sống
chết có nhau, với nhau. Vì vậy ta thắng kẻ thù, ta sống. Bây giờ thời kỳ gian
lao đã qua, nàng trở về dinh cơ huy hoàng, lên xe xuống ngựa. Nàng lỡ lòng nào
quên tình duyên cũ?”.
Tôi muốn thân ái hỏi các bạn đang chép miệng thở dài:
“Các bạn là những người Cách mạng. Thái độ của các bạn phản ứng, đối phó (tôi
không nói đàn áp) trước một phong trào quần chúng đông đảo, đòi hỏi, trên lập
trường Cách mạng, những quyền lợi chân chính, thái độ ấy, phân tích, truy
nguyên nó, ta thấy gì? Tôi run sợ trước kết luận tôi phải tiến tới. Tôi ngừng
bút. Tôi nhường lời cho tất cả người Cộng sản trên thế giới, trong đó có các đảng
viên Đảng Lao động Việt Nam, có các bạn, để các người ấy nhận định về thái độ
nói trên, định danh cho nó, gọi nó bằng tên Cách mạng của nó. Để tránh khỏi
mang tiếng chụp mũ cho các bạn, tôi dành quyền phán định cho “giới có thẩm quyền”.
Tôi chỉ xin nhắc lại rằng trong lịch sử cách mạng Liên
Xô và Trung Quốc, có khi giai đoạn kiến quốc tiến vào bước quyết liệt, chính thể
cách mạng không thể nào lãnh nhãn được vấn đề trí thức. Cuộc đấu tranh của trí
thức Việt Nam hiện thời xen vào khung khổ cách mạng, phối hợp với phong trào
trí thức trên toàn thế giới. Coi nhẹ nó là một sai lầm. Giải quyết nó một cách
hời hơt, nông cạn, với tinh thần của người nhớn cho kẹo trẻ con để nó khỏi
khóc, là một sai lầm nghiêm trọng. Đối phó với nó, chống lại nó… tôi không tiếp
tục vì tôi tin rằng không một chính thể cách mạng nào lại hành động như vậy. Bằng
chứng là báo Nhân dân trong số 30-9-56 vừa đăng bài của đồng chí Lục Định Nhất
đọc ngày 26-5-1956, với sự chậm trễ có 4 tháng thôi. Từ Bắc Kinh tới Hà Nội, đường
dài hơn năm nghìn cây số, tốc độ của sự thật như thế là nhanh rồi. Còn báo cáo
của đồng chí Chu Ân Lai in từ ngày 30-1-1956, tôi không nhớ đăng báo Nhân dân
ngày nào. Dù sao, các bạn thấy rõ là, Đảng Lao động Việt Nam coi trọng vấn đề,
như Trung Quốc từ đầu năm nay, như Liên Xô từ năm 1936. Đảng lại còn phát động
tinh thần dân chủ trong quần chúng trong các giới, các cơ quan, và sở dĩ làm
như vậy là để thắt chặt liên lạc với quần chúng, đi sát với sự thật của quần
chúng, trưng cầu ý nguyện của quầnchúng để xây dựng chính sách, lãnh đạo có kết
quả. Vậy tại sao các bạn lại chép miệng thở dài? lại xuyên tạc ý nghĩa trọng đại,
lịch sử của một phong trào quần chúng, mà chính Đảng phát động? Thế các bạn đấu
tranh cho ai, phục vụ cái gì? Chủ trương của Đảng phát huy dân chủ là một sáng
kiến mà toàn dân hoan nghênh. Hạt đã gieo, bây giờ sắp đến lúc gặt hái. Cớ sao
các bạn lại muốn truất quyền của Đảng gặt hái cái mùa màng mà Đảng đã gieo hạt?
Nhưng tôi hiểu các bạn. Các bạn là những người tốt. Chẳng
qua các bạn chỉ nặng về một số thành kiến mà thôi. Tuy nhiên, các bạn thật sự cầu
thị: các bạn cho phép tôi tin như vậy. Phải không, các bạn?
4-10-56
( In lần đầu trên Giai Phẩm mùa thu – tập III – Minh Đức
xuất bản, tr 22-25. Ở đây tôi đưa lại theo bản của Văn hóa Nghệ An . 2011)