---
Nguồn
Bài từng đưa trên trang mạng Nghiên cứu lịch sử
đường link https://nghiencuulichsu.com/2016/12/19/tinh-cach-nguoi-cai-tri-trong-lich-su-viet-nam/
Người Trung Hoa rất thông thạo về các danh nhân của họ. Sự ham mê
viết về danh nhân kéo dài từ thời Tư Mã Thiên đến ngày nay.
Sách 100 danh nhân có ảnh hưởng đến lịch sử Trung quốc (bản
dịch ra tiếng Việt của Nguyễn Văn Dương 2002) phân loại nhân vật lịch sử như
sau.
Chương I, dành cho các nhân vật ngoại hạng, như Khổng Tử, Lão Tử,
Tần Thủy Hoàng, Mao Trạch Đông.
Đặc biệt cũng được coi là ngoại hạng, có Từ Quang Khải, chỉ làm
quan tới Thượng thư bộ Lễ, song lại chuyên về nghiên cứu khoa học. Ở một nước
có tinh thần dân tộc rất cao, đóng góp chính của ông lại là hấp thu nền văn hóa
phương Tây.
Chương II, các vị đế vương các lãnh tụ vĩ đại, trong đó xếp cả Lưu
Bang, Hán Cao Tổ, Võ Tắc Thiên, sau đó là Tôn Trung Sơn, Tưởng Giới Thạch.
Chương III, các nhà tư tưởng v.v…
Chương IV , các nhà văn nhà thơ.
…
So với các sách khác, sách này có thêm có phần phụ lục về 10 đại
hôn quân bạo chúa và bề tôi gian nịnh, bao gồm vua Trụ, Tùy Dạng Đế, Từ Hy thái
hậu, Tần Cối, Đổng Trác và Viên Thế Khải…
Cùng cách làm vậy, trong ngăn lịch sử đương đại ở các hiệu sách
Trung quốc, người ta đã bầy những cuốn viết về mấy người tạm gọi là bạo chúa
đương đại như Khang Sinh truyện, Giang Thanh truyện…
Tôi thấy có lẽ phải đi sâu thế mới gọi là làm sử.
Bởi viết lịch sử không chỉ có nghĩa là tìm ra những tấm gương để
người đời noi theo. Lịch sử còn hấp dẫn và cần thiết cho người ta qua việc miêu
tả những nhân vật đã có ảnh hưởng tới sự vận động của xã hội dân tộc thời đại
cả theo chiều thuận lẫn theo chiều nghịch.
Tôi ước ao có người nào đó khi viết sử sẽ đi vào cuộc đời cả những
bạo chúa và bề tôi gian nịnh trong lịch sử VN. Chắc chắn các nhân vật này ở VN
khác nhiều so với những người cùng loại bên Trung quốc.
Tôi thử tìm hiểu một số trường hợp trong sử Việt
I/ Trường hợp bạo chúa Lê Long Đĩnh
Một tính cách bệnh hoạn
Sách Đại Việt Sử ký toàn thư ghi tóm tắt
NGỌA TRIỀU HOÀNG ĐẾ Tên húy là
Long Đĩnh, lại có tên là Chí Trung, con thứ năm của Đại Hành ở ngôi 4 năm, thọ
24 tuổi (986-1009) băng ở tẩm điện. Vua làm việc càn dỡ giết vua cướp ngôi,
thích dâm đãng tàn bạo, muốn không mất nước sao được?
Hồi học tiểu học, đọc Việt Nam sử lược của Trần Trọng
Kim, bọn tôi đã ghi sâu vào đầu óc chi tiết ông vua này sở dĩ gọi là ngọa triều
hoàng đế vì hoang dâm vô độ, phải nằm thiết triều. Lại thấy nói là ông ta tàn
ác, khi ăn mía thường đặt tấm mía lên đầu nhà sư mà róc vỏ, rồi thỉnh thoảng
giả vờ nhỡ tay để dao chạm vào đầu nhà sư, thấy máu chảy lênh láng thì cười vui
sướng.
Đại Việt sử ký toàn thư kể chi tiết hơn:
Mậu Thân, 1008 ,Vua thân đi
đánh hai châu Đô Lương , Vị Long, bắt được người Man và vài trăm con người, sai
lấy gậy đánh, người Man đau qúa kêu gào, nhiều lần phạm tên húy của Đại Hành,
vua thích lắm. Lại tự làm tướng đi đánh Hoan Châu và châu Thiên Liễu, bắt được
người thì làm chuồng nhốt vào rồi đốt.
Một đoạn khác
Vua tính hiếu sát, phàm người
bị hành hình, hoặc sai lấy cỏ gianh quấn vào người mà đốt, để cho lửa cháy gần
chết, hoặc sai kép hát người Tống là Liêu Thủ Tâm lấy dao ngắn dao cùn xẻo từng
mảnh, để cho không được chết chóng. Người ấy đau đớn kêu gào thì Thủ Tâm nói
đùa rằng: “Nó không quen chịu chết”. Vua cả cười.
Và đoạn sau:
Đi đánh dẹp bắt được tù thì
giải đến bờ sông, khi nước triều rút, sai người làm lao dưới nước, dồn cả vào
trong ấy, đến khi nước triều lên, ngập nước mà chết; hoặc bắt trèo lên ngọn cây
cao rồi chặt gốc cho cây đổ, người rơi xuống chết. Vua thân đến xem lấy làm
vui.
Có lần vua đi đến sông Ninh ,
sông ấy nhiều rắn, vua sai trói người vào mạn thuyền , đi lại giữa dòng muốn
cho rắn cắn chết. Phàm bò lợn muốn làm thịt thì tự tay vua cầm dao chọc tiết
trước, rồi mới đưa vào nhà bếp sau.
Hoặc nhân yến tiệc, giết mèo
cho các vương ăn, ăn xong lấy đầu mèo giơ lên cho xem, các vương đều sợ, vua
lấy làm thích.
Nói ông vua này có tính cách một người tàn ác còn là đơn giản.
Sự tàn ác ở đây kèm theo tất cả đặc điểm của một kẻ bệnh hoạn về
tâm lý. Cố ý tổ chức ra sự đau khổ ( buộc người cho rắn cắn). Thích quan sát
ngắm nghía sự đau khổ đó như thưởng thức một cảnh đẹp.
Niềm vui thú bệnh hoạn này chắc chắn có ở nhiều kẻ thống trị khác,
nhưng sách sử ở ta ít chép, tôi tạm lấy ra một đoạn sử Tầu.
Trong cuốn 100 danh nhân có ảnh hưởng đến lịch sử Trung quốc nói
trên, đoạn nhắc tới Trụ Vương kể ông ta có một hình phạt gọi là pháo
lạc.
Sai đặt một trụ đồng trên lửa đỏ.
Lại sai bôi mỡ trên đó rồi cho tội nhân đi trên, người nào người
nấy trước sau đều ngã xuống bể than đỏ rực, giãy giụa kêu khóc cho đến chết
cháy.
Trụ Vương làm vậy vì ái phi của ông là Đát Kỷ rất thích được ngắm
khung cảnh đó.
Trong
tâm lý học hiện đại, có người bảo đây là một niềm vui liên quan tới chứng
sadism (ác dâm, bạo dâm).
Về phần Lê Long Đĩnh, không phải là vua không hiểu hành động của
mình là phản tự nhiên ( “nó không quen chịu chết”), nhưng có vẻ như ông ta xem
đó là cách tự khẳng định con người của kẻ có quyền.
Quái lạ nhất và phản tự nhiên nhất là việc Long Đĩnh thích người
ta chửi thẳng vào tên người đã đẻ ra mình.
Tại sao ở ông ta lại hình thành thói quen đó, hiện tôi chưa giải
thích được. Chỉ tạm thời hãy ghi nhận là chắc nó có chút liên hệ với loại tính
cách lưu manh trong các làng quê VN cũ, mà Nam Cao từng nhắc tới trong Chí
Phèo :
Ngay ở đoạn mở đầu của truyện ngắn, tác giả đã viết về một cơn say
đồng thời là một cơn chửi của anh Chí. Đối tượng của cái mạch chửi ấy được kê
ra lần lượt như sau:
1/chửi trời
2/
chửi đời
3/
chửi cả làng Vũ Đại.
Sau
cùng , tới điểm dừng lại
4/
chửi đứa chết mẹ nào đã đẻ ra thân hắn.
Nghiên cứu về bộ máy thống trị và tầng lớp thống trị phải là một
bộ phận của lịch sử
Trong
bài báo Thứ bậc Việt Nam trên bảng xếp hạng trí tuệ toàn cầu: Báo động đỏ
in trên Tia sáng 27/07/2012 , tôi thấy người ta đưa ra một nguyên tắc:
trí tuệ của một cộng đồng trước tiên là ở cách tổ chức nhà nước và xã hội của
cộng đồng đó .
Chứ không phải trí tuệ một dân tộc chỉ hàm ý trong tập hợp đó có
nhiều người làm toán giỏi hoặc lý luận giỏi như nhiều người ở ta vẫn hiểu.
Các sách nghiên cứu về văn hóa Trung quốc mà tôi đọc được đều có
phần mở đầu nói về văn hóa quyền lực của nước này.
Các bộ lịch sử cổ ở ta cũng chép khá kỹ về việc triều chính tức là
việc quản lý xã hội mà nói theo thuật ngữ xưa nay vẫn dùng tức là việc cai
trị .
Chỉ đến các bộ lịch sử sau 1945 điều này mới được chép một cách sơ
sài nếu không nói là lảng tránh. Có vẻ như để nhấn mạnh rằng cái chuyện cai trị
là cũ rồi, thời nay không ai cai trị ai cả.
Sử viết trong 30 năm đất nước mải làm chiến tranh thì viết như thế
là có lý. Để làm cho mọi người có ảo tưởng rằng mình là chủ của xã hội này rồi
hết lòng mà chiến đấu.
Nhưng nay đã sang thời lo làm ăn kinh tế, và rộng hơn là tổ chức
lại xã hội, lẽ nào lại không quay về nghiên cứu quy trình cai trị của các thời
trước, từ đó rút ra quy luật soi sáng việc tìm hiểu thời nay.
Trong tình hình phát triển của khoa học xã hội hiện đại, nhân
học đang đóng vai trò trung tâm.
Theo tinh thần ấy, chắc chắn các công trình nghiên cứu lịch sử cai
trị xã hội ở VN, ít ra phải gồm hai bộ phận:
– cách tổ chức bộ máy và nguyên lý vận hành của bộ máy.
– con người hoạt động trong các bộ máy đó.
Trong phần tiếp theo đây, tôi sẽ nói có chút kỹ hơn về việc
làm vua của Lê Long Đĩnh.
Lần
này hãy tạm dừng lại ở phần tạm gọi là tính cách cá nhân của nhân vật này.
Trở lại chuyện nêu lên lúc đầu. Lâu nay, chẳng những không nghiên
cứu về các loại hôn quân bạo chúa mà các nhà làm sử VN cũng không hề tính
chuyện nghiên cứu về cá nhân con người thuộc về tầng lớp cầm quyền này nói
chung.
Tại sao, lý do một phần là vì người ta cho rằng nhân dân thì bao
giờ cũng tốt đẹp, còn giai cấp thống trị – mà bao giờ cũng bị gán cho nhãn hiệu
tàn bạo xấu xa – thì không phải là người VN, họ không tiêu biểu cho cộng đồng
người Việt nói chung.
Có biết đâu, trong xã hội học thời nay, bên cạnh tầng lớp trí thức,
lớp người quản lý nắm giữ quyền lực điều hành xã hội luôn luôn được coi là bộ
phận đặc tuyển, có tính chất tinh hoa. Cần nghiên cứu để qua họ thấy chân dung
của cả cộng đồng nói chung.
Sẽ có người hỏi ừ thì nghiên cứu về việc cầm quyền là cần chứ moi
móc vào những thói xấu trong tâm lý và đi vào sinh hoạt hàng ngày của người ta
làm gì?
Để trả lời, xin chép lại một chi tiết nữa trong đoạn nói về Lê
Long Đĩnh ở các sách sử.
Đại Việt sử ký toàn thư ghi Mỗi khi ra chầu, [vua] tất sai bọn khôi hài chầu hai bên, vua có nói câu gì thì người nọ người kia nhao nhao pha trò cười, để cho loạn lời tâu việc của quan chấp chính.
Tức là nhà vua coi việc triều chính chỉ là một thứ trò đùa, quan
lại dưới quyền chỉ là một lũ tay sai mạt hạng.
Cách chủ trì việc nước như thế chắc chắn chỉ có ở một kẻ hỗn loạn
nhân cách như đã dẫn ở trên.
Cơ sở phương pháp luận
Muốn phác họa bộ mặt quyền lực ở VN, lẽ ra anh phải đi vào những
điển hình như Lê Thánh Tông chứ sao lại dừng lại ở một “nhân vật tiêu cực” như
LLĐ? Để trả lời câu hỏi này, tôi muốn nhắc lại một nguyên tắc của nghiên cứu
khoa học hiện đại. Là người ta không dừng lại ở cái trung bình, nhất là cái đa
số tức cũng là cái phổ biến. Mà lại lấy cái thiểu số – cái đột biến – cái bên
ngoài hình như là ngoại lệ chứ không phải thông lệ — làm đối tượng.
Như sau đây sẽ thấy, trong Lê Long Đĩnh cũng mang những đặc điểm
chủ yếu của tầng lớp thống trị xã hội thời đầu lập quốc. Do đa số xuất thân từ
thủ lĩnh quân sự, nên họ chẳng có bài bản gì trong quản lý xã hội, chỉ có lấy
bạo lực để cai trị. Về phương diện này thì tính cách điển hình của vị vua độc
đáo LLĐ hoàn toàn được bảo đảm.
Giải thích thêm về tính cách LLĐ
a/ Ở trên, ta đã thấy LLĐ bộc lộ tính cách tàn bạo trong
việc xử tội. Nhưng vì sao có tính cách ấy? Việc này có từ thân sinh ông ta – Lê
Hoàn.
Sách Lịch sử Việt Nam thuộc Tủ sách Đại học sư phạm, dẫn
lại lời của sứ nhà Tống là Tống Cảo, cho thấy Lê Hoàn xử tội rất tùy tiện
“tả hữu có lỗi nhỏ cũng giết
đi, hoặc đánh từ 100 roi đến 200 roi. Bọn giúp việc ai hơi có điều gì làm phật
ý cũng bị đánh từ 30 đến 50 roi, truất làm tên gác cổng, khi hết giận lại gọi
về cho làm chức cũ” ( LSVN của ĐHSP in 1970, nxb Giáo dục, q.I, tập II, tr 89).
Trước đó Đinh Bộ Lĩnh cũng có tính cách tương tự. Sách Lịch sử
VN từ nguồn gốc đến thế kỷ XI X của Đào Duy Anh chép có lần một sứ quân
đánh ĐBL, ông phải đưa con là Đinh Liễn làm con tin. Bên kia buộc Liễn lên ngọn
cây rồi bảo ĐBL nếu không hàng sẽ giết Liễn. ĐBL không chịu, cho thói quyến
luyến con cái là tính khí đàn bà. Liền sai mười tay nỏ chờ sẵn, nếu bên kia cứ
quyết làm sẽ bắn chết luôn Liễn. Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn thấy Đinh Bộ
Lĩnh đã cương quyết và nhẫn tâm như thế, giết Liễn cũng vô ích, thả Liễn
và rút quân về.
b/ Bên cạnh chất tàn nhẫn, LLĐ còn bị coi là người hoang dâm vô
độ.
Nhưng đọc sử được biết Lê Hoàn cũng sống hoang phí đến mức có tội.
Cả Đại Việt sử ký toàn thư lẫn Đại Việt sử ký tiền biên (ĐVSKTB
) đều chép Lê Hoàn cho xây cung điện dát vàng dát bạc.
Và Lê Hoàn cũng ham chơi. Khái quát về Lê Hoàn, sách ĐVSKTB tr 178
chép:
Vua anh minh quả quyết nhiều
mưu trí giỏi dụng binh[… ]. Song tính nghiêm khắc tàn nhẫn, ưa người nịnh hót[…
].Quần áo phần nhiều chuộng lụa hồng, mũ thì trang sức bằng châu báu. Dinh thự
vua ở xa hoa tráng lệ nhưng cảnh thự của các quan, doanh trại của sáu quân lại
chật hẹp mộc mạc. Sứ Tống mỗi lần sang ta thường chê cười về điều đó.
Cũng sách trên ở tr. 173 viết:
Năm 992, vua ngự điện Càn Nguyên xem đèn. … nếu trong cung lợp ngói bạc,
thì khi vui chơi, trên thuyền vua cho kết núi tre.
Chắc trong thực tế đây là việc rất xa hoa nên một trong những tác
giả sách trên là Nguyễn Nghiễm bình luận Lửa ham muốn bùng lên mà xương tủy
dân đã kiệt. Thế mà không tự xét đức hạnh còn có tính trẻ con..
Tóm lại do chỗ gần với Lê Hoàn và cả ĐBL — nên LLĐ hiện ra như một
mẫu người đã hình thành. Các cá tính của ông ta không chỉ tiêu biểu cho một vị
vua thời mạt vận mà là một tính cách phổ biến với các người đứng đầu quốc gia
trong thời kỳ triều chính mới thành lập.
Một nền cai trị hoang dại
Sự tàn bạo của các vua chúa lúc này mang cả vào trong việc quản lý
quốc gia. Văn hóa cai trị của nhà cầm quyền còn thô sơ, đại khái găp đâu làm
đấy, chẳng ra thể thống gì cả; nhân danh người có công với nước, tự coi ý mình
là ý trời, bắt thiên hạ phải noi theo.
1/ Điều này khởi đầu từ nhà Đinh. Sách LSVN ĐHSP nói trên, phần
đời sống chính trị cho biết thời Đinh Lê chưa có luật pháp. Mọi hình phạt
đều tùy ý của vua hay các viên tướng đứng đầu các khu vực. Đinh Bộ Lĩnh đặt vạc
lớn ở sân triều, nuôi hổ dữ trong cũi và quy định: người nào trái phép sẽ bị bỏ
vạc dầu hay cho hổ ăn. ( tr 87).
ĐDA giải thích về việc này “Nước mới dựng kỷ cương chưa vững,
trật tự chưa ổn định, ĐBL lấy hình phạt ghê gớm để uy hiếp nhân dân.”
Hoàng Xuân Hãn nhìn rộng hơn. Trong cuốn Lý Thường Kiệt
nhân viết về thời Lý, nhìn lại thời Đinh Lê, ông giải thích “Các vua vũ biền
các đời trước đã đem những thói giết chóc thời loạn ra thi hành ở thời bình.
Những cực hình dùng hàng ngày chứng tỏ rằng các vua ấy còn giữ tập tính của
người rừng rú”.
2/ Trong việc chinh phạt và ổn định tình hình xứ sở, Lê Hoàn càng
tỏ ra tàn ác.
ĐVSKTB mà Ngô Thì Sĩ là một tác giả chính chép: Năm 989, Dương
Tiến Lộc làm phản lôi kéo người hai châu Hoan Ái, theo về Chiêm Thành nhưng
Chiêm Thành không nhận, người hai châu bị giết không biết bao nhiêu mà kể.
Ngô Thì Sĩ bình luận “người làm phản chỉ là Tiến Lộc thôi dân
có tội gì” do đó chê Lê Hoàn là người thất đức.
“Người đã có công chống ngoại xâm, lấy lại đất nước từ tay giặc,
sẽ tha hồ muốn làm gì dân thì làm” –người đời sau là chúng ta có quyền ngờ
những ý tưởng ấy đã nẩy sinh trong trong tâm trí Lê Hoàn, nó khiến cho ông dám
giết người không ghê tay như vậy.
Nền hành chính quá thô sơ
Trên kia đã dẫn đoạn Lê Hoàn đối xử với những người dưới quyền,
Người nêu nhận xét này đầu tiên là Tống Cảo, viên sứ thần TQ. Tống
Cảo còn viết thêm về việc tiếp sứ của Lê Hoàn (người đầu tiên dẫn ra sự kiện
Tống Cảo là Nguyễn Văn Tố– xem Đại nam dật sử , in lần đầu trên Tạp chí Tri
Tân 1943-44)
Lê Hoàn bỏ giày đi chân không,
cầm ngọn tre lội xuống nước để đâm cá; mỗi khi trúng một con cá thì những người
chung quanh đều hò reo nhẩy múa. Phàm có người dự ngồi trong tiệc yến đều sai
cởi đai đội mũ. Lê Hoàn nhiều áo sặc sỡ và áo đỏ mũ thì dát ngọc chân châu, có
khi tự hát để mời. Chẳng ai hiểu là hát bài gì. […]Quân lính đến ba nghìn người
đều chạm ở trán ba chữ “thiên tử quân”.Tính số thóc cấp cho giã lấy mà ăn. Binh
khí chỉ có cung nỏ bài gỗ, súng tay, ống lệnh, yếu không thể dùng được. Lê Hoàn
là người khinh suất tàn nhẫn, gần gũi bọn tiểu nhân tâm phúc có năm bẩy bọn yêm
thu (?) đứng lẫn ở bên cạnh khi uống rượu lấy hiệu làm vui. Phàm quen thuộc
người nào khéo nịnh được cất nhắc chỗ thân cận. Dầu người tả hữu có lỗi nhỏ
cũng giết, hoặc lấy roi đánh vào lưng từ một trăm đến hai trăm roi. Dầu đến mạc
tán ( tôn làm thầy hoặc làm khách ở trong nhà) hoặc tá tiểu ( người kém mình
một tí) mà bất như ý cũng đánh ba mươi roi truất làm hôn lại (người canh cửa)
khi hết giận lại triệu cho phục chức. (Đại nam dật sử, bản của Hội khoa học
lịch sử VN, H. 1977 tr.247)
Các sử gia cổ Trung quốc có lối miêu tả cụ thể ngắn gọn mà khái
quát. Như viết về xứ ta hồi ấy, Tư Mã Thiên viết rằng “Tây Âu Lạc là xứ cởi
trần mà cũng xưng vương” ( theo LSVN đã dẫn, qI tI. tr.115).
Những chi tiết Tống Cảo nêu lên ở trên cũng có sức khái quát
đủ cho ta hình dung ra con người và thực chất công việc làm vua của Lê Hoàn. Nó
cũng có gì tương tự như việc LLĐ thiết triều -mọi chuyện đùa bỡn đã nêu ở bài trước,
Bây giờ nói về việc LLĐ cướp ngôi của anh
Ở những xã hội chưa có văn hóa chính trị, việc chuyển giao quyền
lực luôn luôn rắc rối, và thường dẫn đến đổ máu.
LLĐ đã lên ngôi không phải do vua cha Lê Đại Hành sắp đặt mà theo
con đường bất chính là cướp ngôi.
Tức là giết anh cả và chinh phục sự chống đối của mấy ông anh kế
tiếp.
Nhưng hai chữ cướp ngôi cũng là chữ mà ĐVSKTB dùng cho Lê
Hoàn ( tr.162). Chẳng những thế, nếu đọc kỹ sự kiện nhà Tiền Lê thay thế nhà
Đinh, người ta còn cho thấy ở đây có một âm mưu. Khi tìm hiểu về quan hệ giữa
các triều chính Đinh Lê với người phương Bắc, chúng ta sẽ gặp một người Trung
Hoa làm đến Thái sư, gọi là Hồng Hiến. Ông này về sau làm tham mưu cho Lê Hoàn
nhưng trước đó đã giúp vào việc đưa Lê Hoàn lên ngôi.(Chứ đâu phải đây chỉ là
kết quả của cái tấm lòng yêu nước của bà Dương Vân Nga, như sử ngày nay hay
nói.)
Nhân đây nói về một cách chép sử xưa. Tức là xét người theo
tinh thần dân gian được làm vua thua làm giặc. Ai thắng thì được khoác cho đủ
thứ danh nghĩa tốt đẹp và tha bổng cho mọi thói xấu. Vua thế mà dân cũng thế.
Làm như để sống được, con người ta chỉ cần có lòng yêu nước thôi, không cần gì
khác.
Mà sử ngày nay cũng đi theo vết xe ấy.
Một chính quyền có tính quân sự. Khoảng trống của học vấn
Trở lại với LLĐ. Ông vua 24 tuổi này là minh chứng cho những khái
quát về các nhà cầm quyền quân sự mà sử xưa đã miêu tả: Tàn nhẫn dữ tợn kiêu
căng. Và nhất là vô học ( chữ của Việt sử thông giám cương mục.)
Ngoài hành động cướp ngôi và đánh giặc ông này cũng có vài hoạt
động khác.
Đại Việt Sử ký toàn thư ghi Bọn Ngô đô đốc, Kiểu Hành
Hiến dâng biểu xin đào kênh, đắp đường và dựng cột bia ở Ái Châu. Vua xuống
chiếu cho lấy quân và dân ở châu ấy đào đắp từ cửa quan Chi Long qua Đỉnh Sơn
đến sông Vũ Lung.
Vua đi Ái Châu, đến sông Vũ Lung. Tục truyền người lội qua sông
này phần nhiều bị hại, nhân thế vua sai người bơi lội qua lại đến ba lần, không
hề gì. Xuống chiếu đóng thuyền để ở các bến sông Vũ Lung, Bạt Cừ, Động Lung bốn
chỗ để chở người qua lại.
Nhưng
hoạt động quân sự vẫn mạnh hơn cả.
Trên kia đã dẫn câu của Hoàng Xuân Hãn “Các vua vũ biền các đời
trước đã đem những thói giết chóc thời loạn ra thi hành ở thời bình. Những cực
hình dùng hàng ngày chứng tỏ rằng các vua ấy còn giữ tập tính của người rừng
rú“.
Câu này do Nguyễn Hữu Châu Phan dẫn lại trong cuốn Xã hội nhà
Lý nhìn dưới khía cạnh pháp luật ( Sùng Chính Tùng thư Huế 1971 tr
22)
Chữ võ biền này từng được nhắc tới trong lịch sử.
ĐVSKTB (tr 165) cho biết ĐBL cũng là loại “vũ lược có thừa mà học
vấn không đủ, gần gũi bọn tiểu nhân, say đắm vui chơi yến tiệc”
Từ Lê Long Đĩnh có thể rút ra kết luận
— Bộ phận nắm giữ quyền lực và kéo cả cộng đồng theo mình lúc này
là các đầu lĩnh các võ tướng.
– Ra đời trong thế yếu nên ngay từ đầu chính quyền lập nên cũng
chỉ lao vào việc đánh dẹp để tạo ra sự ổn định luôn luôn là tạm thời, các đầu
lĩnh trở thành người có quyền sinh quyền sát quá lớn.
– Đất nước chỉ được tổ chức như một đạo quân mà không tính chuyện
hình thành một xã hội.
NHCP bảo việc dùng các loại “luật pháp” rừng rú là dấu hiệu của
các quốc gia chưa hình thành.
Đặt cách tổ chức chính quyền theo kiểu quân sự trong
văn hóa cai trị
Theo sách Các nền văn minh thế giới– lịch sử và văn hóa (
bản tiếng Việt 2008) của các tác giả Philip Lee Ralph, Edward McNall Burns, thì
đây là một kiểu dựng nước trong thế yếu và tình trạng chung là lạc hậu.
Sách này cho biết kiểu thống nhất xã hội ở Trung Quốc thời
cổ đã là nhờ chính quyền. Nhưng chính quyền ở TQ ngay từ thời ấy đã biết nâng
việc cai trị lên đến mức thành một văn hóa. Khổng tử Mạnh tử đừng nói Hàn
Phi tử đều nói rất nhiều tới việc cai trị
Vẫn theo sách trên quá trình chuyển sự cai trị từ quân sự sang dân
sự ở Trung quốc kéo dài nhiều đời.
Thời nhà Thương xã hội nông nghiệp được giai cấp quý tộc là các
chiến binh cai trị. Đại sự quốc gia là tế lễ và tổ chức lực lượng quân sự.
Nhưng sang đời Đường, các hoàng đế không cai trị như kẻ chuyên chế
quân sự mà duy trì sự khác biệt giữa dân sự và quân sự một khoảng cách đáng kể.
Chỉ trong giai đoạn suy yếu các nhà lãnh đạo quân sự mới nắm chính quyền.
Vào đời nhà Đường người Trung Hoa đã tin chắc rằng các chế độ quân sự không hợp với các quốc gia
có chuẩn tắc và văn minh. (Các nền văn minh thế giới– lịch sử và
văn hóa sđd tr 405)
Xã hội đời Đường sắp xếp theo thang bậc năm cấp – sĩ nông công
thương binh. Binh ở hạng cuối được gộp chung với kẻ ăn xin trộm cướp. Một
câu tục ngữ thường được người đương thời trích dẫn ´sách tốt không dùng làm đinh, người tốt không dùng làm binh”
( như trên tr 407)
Theo các tác giả Các nền văn minh thế giới lịch sử và văn
hóa, đánh giá như thế tức là quý trọng trí tuệ, biết dùng trí tuệ
khống chế bạo lực, không coi trọng những nghề không sinh lợi.
Trong các công trinh nghiên cứu của một trí thức Trung quốc hiện
đại là Lâm Ngữ Đường, người ta thấy ông luôn nhấn mạnh:
– TQ trải qua chiến tranh nhưng không hướng tất cả nghị lực và sức
mạnh cộng đồng vào chiến tranh. Họ chỉ sử dụng võ lực trong trường hợp cần
thiết và trong một thời gian ngắn. Giai cấp thống trị hiểu rằng để đưa đất nước
phát triển thì cần có văn – văn với ý nghĩa toàn bộ tri thức khoa học xã hội và
kiến thức kinh tế
– Ngay cả trong thời loạn lạc, người dân TQ không cảm thấy thèm một vị tướng tài bằng một người hiền tài
có thể hướng dẫn họ ra thoát tình trạng chinh chiến.
Giới cầm quyền ý thức được rằng chỉ có trí tuệ mới có thể
thuyết phục được tất cả, bằng trí tuệ mới quản lý được mọi người
Ở ta không phải các nhà làm sử thời nay không biết điều này.
Họ hiểu những chính quyền đầu tiên hình thành ở VN thời cổ đều có
tính chất quân sự. Thoát thai ra từ thế lực chống ngoại xâm, bộ phận ưu tú
trong xã hội chủ yếu là các đầu lĩnh. Hơn nữa chỉ là những đầu lĩnh nhỏ
người nọ diệt người kia mà lớn lên dần.
Và
họ hiểu lẽ ra cách quản lý đó phải thay đổi.
Giải thích về việc nhà Tiền Lê mất vào tay nhà Lý, sách LSVN đã
dẫn viết “Tập đoàn phong kiến Tiền Lê đại biểu cho thế lực phong kiến quân
sự về cơ bản đã làm xong sứ mệnh của mình” ( q.1, t II, tr 98).
Nhưng để làm tròn nhiệm vụ phục vụ tuyên truyền chính trị trước
mắt, các nhà lịch sử đương thời vẫn có xu hướng coi việc lấy được đất
nước là tiêu chuẩn chính để đánh giá các chính quyền nối tiếp trong lịch sử.
Cách tổ chức chính quyền theo kiểu quân sự là đặc tính kéo dài của
xã hội VN suốt gần chục thế kỷ:
– Bằng cách sử dụng những ràng buộc có ý nghĩa tôn giáo, nhà Lý là
một sự từ bỏ vai trò của võ tướng thời Đinh – Lê và trong việc ổn định xã
hội, dành cho tôn giáo một vai trò lớn hơn.
– Nhưng chính quyền nhà Trần thì đặc sệt quân sự.
– Đầu nhà Lê, quan võ loại Lê Sát vẫn át quan văn loại Nguyễn
Trãi.
Mọi cố gắng của Lê Thánh Tông – ông vua thuộc loại chăm lo xây
dựng xã hội dân sự nhất ở ta – rút cục chỉ dẫn tới tình hình một xã hội
rối ren thối nát thời Lê Mạc, tiếp theo là thời Lê Trung hưng mà
nội dung chính là nền độc tài quân sự giấu mặt của họ Trịnh.
Do ẩn mình sau cái mặt nạ phù Lê, không làm nhân vật số một mà
chỉ đóng vai số hai, nền độc tài đậm chất võ biền này kéo
dài tới gần 200 năm. Nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh đã rất có lý khi gọi hình thái
vua Lê chúa Trịnh là môt sự báng bổ đối với đạo Nho.
-Để hiểu bộ máy cai trị đậm chất quân sự của nhà Nguyễn khi mới
lấy lại đất nước, chỉ cần nêu lên một chi tiết: trong khi triều đình đóng đô ở
Huế thì Nam Bắc mỗi miền được gộp lại quanh những trung tâm quân sự là Gia Định
thành và Bắc thành.
Người đứng đầu các trung tâm này là các Tổng trấn, tức là các vị
chỉ huy quân đội. Tổng trấn Bắc thành lúc đầu là Nguyễn Văn Thành và của Gia
Định thành là Lê Văn Duyệt.
Lịch sử VN như vậy là đi theo vết xe của các triều Ngô Đinh Tiền
Lê thời đầu dựng nước . Và trước khi Pháp sang, nền hành chính VN chỉ mới bước
thấp bước cao trên con đường dài dặc là trở thành một bộ phận trong cái xã hội
dân sự theo đúng nghĩa.