Mấy đoạn ngắn tôi ghi về Huế từ tháng chạp 2013
và đưa trên trang Fb cá nhân ngày 23 – 05 – 2016
***
ĐẸP NGHĨA LÀ HÀI HÒA
Cảm giác chung của tôi, đây là một thành phố cân
đối, hài hòa:
- Hài hòa giữa sức chứa, cái không gian được dựng
nên và số lượng dân cư.
- Hài hòa giữa mong ước của con người và cuộc sống
trước mắt.
Tôi muốn nhấn mạnh vì đó là đặc tính ngược với tình
hình chung ở Việt Nam. Người Việt đang sống như tràn ra khỏi không gian mình ở.
Người Việt đang sống trong hoàn cảnh chỉ chạy theo nhu cầu trước mắt, còn những
mong ước chân chính ngày một xa vời và càng tiến lên trong cuộc sống trước mắt
thì càng xa lạ với những mong ước chân chính đó.
Trong dịp này, tôi ngẫu nhiên mang theo quyển sách
« Những bậc kỳ tài » của A. Maurois, do Huỳnh Phan Anh dịch.
Tôi đọc được trong đó một câu của Goethe: “Thà sống
trong bất công còn hơn là sống trong xáo trộn.”
Đọc cả đoạn thấy ý của Goethe là muốn phủ nhận sự
cần thiết của những cuộc cách mạng bởi việc đầu tiên của cách mạng là xáo trộn.
Tôi không dám bàn tới chuyện xáo trộn trên phương diện xã hội lịch sử mà chỉ
cảm thấy ở Huế đây nơi tôi đến rất xa lạ với mọi sự đảo điên lộn tùng phèo ấy.
Con người ở đây như muốn nói thà nghèo khó còn hơn
giàu có mà lăng nhăng, nhốn nháo.
Sự hài hòa chính là nội dung chính của cái đẹp mà
người ta hay nói về Huế.
Ở đây người ít, mỗi người như được bảo đảm một
không gian sống cần thiết. Ở các phố chính, vỉa hè trải ra rộng rãi trước mặt
người đi đường. Hàng quán không xúm xít đầy người, không bao giờ thấy cảnh nhận
được bát phở từ tay người bán hàng thì phải chờ người ăn trước mình ăn xong mới
chiếm được một chỗ ngồi cần thiết. Xe hơi không đông, xe máy cũng vậy, rất ít
khi tôi thấy người ta phải bóp còi.
Khu trường Quốc học với các trường đại học tách ra
như một khu phố riêng với một không khí cổ kính, thoáng đãng và đậm chất Pháp,
điều mà tôi chỉ thấy ở… Côn Đảo.
Con sông Hương không hung dữ như sông Hồng. Những
chiếc cầu bắc qua “con sông không rộng mà dài” này – như Nguyễn Bính tả - không
gợi cho tôi một cảm giác ngần ngại mỗi khi cần vượt qua từ bờ nọ sang bờ kia.
Người ta chê Huế nghèo. Nhưng tôi cảm thấy người
Huế có được sự tự tin và bình thản của mình. Mình giàu không ở bề mặt, mình
giàu trên cái phần quá khứ, nó như lớp móng nhà cắm sâu xuống lòng đất. Và mình
đang sống đúng như mình có trong khi ở các thành phố khác của nước Việt Nam
này, người ta sống với những cái người ta không có.
-
KHI THÀNH PHỐ
ĐƯỢC LÀ CHÍNH MÌNH
Cái để mà tôi so sánh với Huế hôm nay là Hà Nội.
Như tôi đã nói trong nhiều bài viết về cái thành
phố mà dòng họ nhà tôi đã sống suốt cả ba đời, Hà Nội nửa sau thế kỉ XX không
bao giờ được phép là mình.
Việc nông thôn hóa ở Hà Nội từ sau 8-1945 kéo dài
trong nhiều giai đoạn.
- Hà Nội tiêu thổ kháng chiến.
- Hà Nội thành nơi chạy loạn, nơi trú ngụ của người
dân ở các vùng nông thôn có chiến sự. Rồi Hà Nội với những người từ kháng chiến
mang theo nếp sống tùy tiện trên rừng Việt Bắc trở về năm 1954.
- Hà Nội trong những năm chống Mĩ tự từ bỏ nếp sống
thanh lịch của mình để sống phù hợp với nơi sơ tán rồi trở về quên luôn nếp
sống thành phố.
- Hà Nội sau 1975. Hà Nội hậu chiến.
Công thức mà tôi thường sử dụng khi nghĩ về các
thành phố sau chiến tranh là:
Thời xưa thì những người lính sau khi “Nam chinh
Bắc chiến”, trở về làng cũ của mình, sống nốt cuộc đời tàn tạ.
Còn ngày nay những người lính từ nông thôn ra và đã
bị chiến tranh vắt kiệt hết sức lực lại quay về thành phố lấp đầy bộ máy nhà
nước, trở thành công chức làm đủ mọi việc mà họ không được đào tạo.
Sài Gòn cũng từng bị những người dân chạy loạn xâm
nhập như thế trong chiến tranh và những người lính những công chức từ miền Bắc
xâm nhập như thế sau 1975. Nhưng vốn là một thành phố hiện đại, Sài Gòn còn đủ
sức hóa giải những ảnh hưởng ấy để nhiều phần vẫn vậy.
Còn Hà Nội, tôi có cảm tưởng như thành phố nằm xoài
ra để tha hồ cho những người xa lạ và dân cư vùng lân cận đến xâu xé. Sự biến
dạng của Hà Nội đã đến mức kỳ dị.
-------
Huế khác cả Hà Nội lẫn Sài Gòn.
Cảm tưởng chính của tôi khi đi trong lòng Hoàng
Thành, là cuộc chiến tranh đã để lại bao tan nát. Điện Cần Chánh nay chỉ còn là
một nền nhà. Rải rác có nhiều bãi cỏ hoang mà chính những người quản lí cũng
không biết trước đây đó là khu vực làm gì. Nhiều tốp thợ đang được hướng dẫn
đến làm việc.
Nhìn họ tôi chỉ tự hỏi không biết những người thợ
giỏi nhất có được đưa về đây để làm hay không, hay là chỉ có những người thợ
xoàng xĩnh mới chịu mức lương rẻ mạt mà cơ quan trùng tu trả cho họ. Nhân đây,
tôi kể cho cậu Đăng cùng đi với tôi về tình trạng các nghề thủ công trong thời
phong kiến. Khi phát hiện ra những người thợ giỏi, lập tức giới quan chức ra
lệnh trưng dụng, tức là về làm việc trong các công xưởng của nhà quan. Và thế
là nhiều người thợ phải giấu nghề. Cha giỏi giang chỉ thích con cái dốt nát hơn
mình để khỏi bị trưng dụng.
NHỮNG CÁI KHÔNG Ở HUẾ
-
Một lý do khiến cho thành phố có thể sống hài hòa
với chính mình ở chỗ là nó không bị dân các vùng lân cận và các tỉnh nghèo đến
xâm nhập.
Tôi có cảm tưởng đến 80 - 90% người gặp trên đường
phố Huế là những người bản địa. Khi mảnh đất đang cư ngụ không trở thành miếng
mồi ngon cho đám dân thất nghiệp là tự nhiên người ta được sống yên tĩnh.
Thành phố không có các building chen chúc giữa các
khu phố cổ lỗ, gợi cảm tưởng “những người mặc Âu phục đi trên con đường lầy
bùn.”
Thành phố không có nhiều biển quảng cáo.
Ở nhiều tỉnh lị khác, vào những năm này, bọn tôi
luôn bắt gặp những căn nhà đang làm dở thì hết vốn. Còn ở Huế, tôi chỉ gặp 1 –
2 căn nhà như vậy. Không có cảnh đối lập giữa một bên là đám học sinh con nhà
giàu đi ô tô đến trường và một bên là những em bé tơi tả, con em của gia đình
nhập cư.
Phố xá không có cảnh tràn ra đường nhậu nhẹt, chơi
bời, càng không có tiếng xe gầm rít - nó giống như tiếng kêu của những con
người nghèo khó vì quá ham muốn mà trở nên hung dữ và bất lực.
Huế nổi tiếng với những di tích. Thử tưởng tượng
nếu ở Hà Nội có những di tích như vậy, thì các ngành dịch vụ ăn theo sẽ phất
lên đến thế nào.
Những chùa Tây phương, chùa Thầy mà hồi còn học phổ
thông, bọn tôi phải đi xe đạp mới tới được, thì ngày nay khách du lịch sợ hãi
không dám tới, vì vừa tới đã gặp bao nhiêu người ép mua hàng, ép sử dụng các
dịch vụ với chất lượng thấp. Hà Nội đã mất đi bao nhiêu di tích tốt đẹp chỉ vì
việc xây dựng tràn lan hiện nay.
Dân Đông Hồ quê tôi, quá nửa sống ở làng (nay là
phường) Yên Phụ. Kề đấy, đầu khu Quảng Bá có chùa Kim Liên.
Tôi đọc lịch sử biết rằng Kim Liên cỡ một kiệt tác
về kiến trúc ngang trình độ với chủa Tây Phương. Nay thì Kim Liên đang bị quây
quanh bởi hàng chục cao ốc, ngay những người dân vùng Yên Phụ bên cạnh cũng
không còn biết có chùa Kim Liên nổi tiếng đến như vậy.
Đến chùa Thiên Mụ hôm nay, tôi vẫn bắt gặp nó như
mấy chục năm trước.
CON NGƯỜI TRONG THÀNH PHỐ
Ở Huế, tôi không phải nghe giọng pha tạp đủ các
miền.
Ở Huế, vào các quán hàng, tôi không cần phải tự
đoán xem người phục vụ là dân của vùng nào về đây làm ăn. Chưa ở đâu như ở đây,
tôi gặp nhiều con đường thẳng kéo dài đến vậy.
Tôi nhận ra sự hấp dẫn của Huế một phần là nhờ
những con đường ấy thường lại vắng, tôi không bao giờ bị đám người lố nhố lấp
đầy và che khuất.
Suốt dọc đường đi, tôi không gặp những con đường
vừa làm đã hỏng, vừa làm đã mấp mô những ổ gà. Duy nhất làm tôi khó chịu khi đi
trên đường Huế là thỉnh thoảng gặp những người lái xe ôm vẫy gọi, mời mọc, dân
xe ôm ở đây khi nói bằng cái giọng dịu dàng vốn có của người cố đô, thì lại
càng làm du khách xa tới thêm cám cảnh, nó là nét lạc lõng so với Huế.
ĐI TÌM
NHỮNG ẢNH HƯỞNG NƯỚC NGOÀI Ở HUẾ.
Với Huế, như tôi đã nói, tôi đã gặp lại những khu
phố làm theo kiểu Tây phương.
Cái cầu thoáng đãng kia, hai bên bờ sông sạch sẽ và
thanh lịch kia, là kết quả của sự đóng góp của văn minh, văn hóa Pháp. Nhiều
phen đi dọc bên bờ sông Hương, tôi có cảm tưởng như đi lạc giữa một tỉnh lẻ nào
của nước Pháp. Xin nói thêm là chỉ ở Huế tôi mới cảm thấy các vườn hoa cần
thiết phải có những tác phẩm điêu khắc điểm tô cho cây cỏ những điểm nhấn chắc
chắn.
Với Huế, tôi gặp lại nước Việt Nam cổ, là nước Việt
Nam mang đậm dấu ấn Trung Hoa nhưng vẫn có được sắc thái riêng của mình.
Là triều đại phát triển nhất trong lịch sử Việt
Nam, triều Nguyễn đã nâng những ảnh hưởng Trung Hoa vốn có từ thời Trần, Lê đến
mức hoàn chỉnh. Điều cần nhấn mạnh là, những ảnh hưởng nước ngoài này đã được
làm đến mức tinh xảo, kỹ chín, trong khi ngày nay ở các thành phố khác như Sài
Gòn, Hà Nội sự có mặt của những ảnh hưởng nước ngoài là rõ rệt hơn, có tính
chất thách thức hơn nhưng lại lổn nhổn cái được cái chăng và nhiều khi là sự
sao chép sống sít.
Chất quý tộc là một khái niệm ngày nay ít người
nhắc nhở nhưng tới Huế là trong đầu óc tôi cứ phảng phất nhớ lại.
Xóm Kim Long là một khu nhà vườn, trong đó nhiều
nhà ghi cái bảng là Ancient Hue. Người dân trong các gia đình đó kể họ luôn
luôn nhận được các đơn đặt hàng của những người nước ngoài hiểu sâu về Huế,
muốn sống lại với Huế từ hồi chưa có chiến tranh.
Tôi thích nhất là khu nhà cũ của bà Nguyễn Đỉnh
Chi, ở đó, tôi như gặp lại những viên lâm mà tôi đã thấy ở Tô Châu, Hàng Châu.
Huế chứng tỏ cho chúng ta thấy là chúng ta không việc gì phải xấu hổ khi tiếp
nhận những ảnh hưởng tốt của nước ngoài.
Không phải "ta vẫn là ta" là hay, mà ta
phải khác đi so với những cái gì cổ lỗ, luộm thuộm, bẩn thỉu ngày trước. Vấn đề
là ở chỗ ta phải làm chủ những ảnh hưởng tốt đẹp của nước ngoài, phải có khả
năng tiêu hóa để đạt tới một cái gì nhuần nhuyễn của mình.