VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

TUỔI THƠ CỦA NGUYỄN VĂN VĨNH CÓ GÌ? bài NGUYỄN LÂN BÌNH.

Nguồn: https://tannamtu.id.vn/?p=10057


(Bài cuối cùng trong loạt bài kỷ niệm 90 năm 

ngày dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh 

qua đời 1936-2026)



Đã một thế kỷ trôi qua, mỗi khi nói đến dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta chỉ biết một cách khái quát, rằng đó là một nhân vật hiện thân của những điều được gọi là xuất chúng trong lịch sử phát triển văn hóa Việt Nam ở nửa đầu của thế kỷ XX.

Thật may mắn và vô cùng biết ơn những thiện tình của một số các bạn Pháp, vì trân trọng những tài năng siêu việt của Nguyễn Văn Vĩnh, vì đồng cảm với những nỗ lực không ngừng nghỉ của cá nhân tôi trong việc nghiên cứu, tìm tòi, nhằm phục dựng chân dung thực của ông, và họ đã gửi cho tôi những dữ liệu quý báu có nguồn gốc từ các cơ quan lưu trữ cả của Pháp và Việt Nam, mang tính xâu chuỗi, với những phân tích chủ quan nhưng thận trọng về nhà báo, dịch giả Nguyễn Văn Vĩnh.

Nguyễn Văn Vĩnh, kẻ đã thổi bùng ngọn lửa yêu quê hương, yêu cuộc sống, yêu sự công bằng thông qua con đường văn hóa đối với đồng bào mình, ở giai đoạn khi đất nước này còn chìm đắm trong nghèo khổ và lạc hậu. Vậy những nhân tố nào đã giúp lịch sử tạo ra một con người khác lạ như vậy? Những gương mặt nào trong quá khứ đã nhận diện và ‘nuôi dưỡng’ cái chất thần đồng của “cậu bé kéo quạt” này?

Học, là một trong vô vàn những lý do đã giúp Nguyễn Văn Vĩnh làm được những kỳ tích, đóng góp vào sự thay đổi tư duy nhân văn của người Việt, thông qua các bản dịch các tác phẩm triết học và văn học kinh điển của nhân loại từ tiếng Pháp ra chữ Quốc ngữ, thứ chữ khi còn chưa được gọi là chữ viết phổ thông của người Việt. Từ đó, lần đầu tiên chúng ta thấy xuất hiện một cách ngoạn mục trong nhận thức của người dân về: ngôn ngữ, chữ viết, văn học và triết học… giúp hình thành khái niệm về một xã hội văn hóa, văn minh, dần rời xa nền giáo dục Phong kiến cổ hủ.

Để tưởng nhớ đến con người lỗi lạc từ 90 năm trước, để hiểu rõ hơn ở mặt nào đó thời Nguyễn Văn Vĩnh mới lớn, tôi xin được trích đoạn phần nói về tuổi học trò của ông, giai đoạn mà chúng ta ít biết một cách tường tận do không được ghi chép lại, và cũng có thể vì ngày đó, không mấy ai nghĩ rằng, một cậu bé con nhà nghèo… sẽ có thể làm được gi?!

“Nguyễn Văn Vĩnh có thể không phải là người được “định mệnh sắp đặt” để trở thành một nhà dịch thuật, một nhà báo, nhưng cần ghi nhớ rằng, ông chính là sản phẩm của hệ thống thuộc địa và, rộng hơn, của bối cảnh lịch sử đương thời.

Có rất ít thông tin về tuổi thơ và thời niên thiếu của Nguyễn Văn Vĩnh… Năm 1890, khi mới tám tuổi, cha mẹ ông đã xin cho ông làm công việc kéo quạt păng-ca tại trường Pháp ngữ dành cho thông ngôn (phiên dịch) mới được thành lập ở đình làng Yên Phụ, nhằm giúp gia đình có thêm nguồn hỗ trợ kinh tế. Kể từ đó, Nguyễn Văn Vĩnh bắt đầu trải qua tuổi trẻ của mình trong sự đan xen giữa lao động và tự học…

Đình An Trí, còn được gọi là đình Yên Phụ. Ngôi đình đã được công nhận là di tích nằm ở số nhà 66 phố Phó Đức Chính – Hà Nội, cuối năm 2017, đã bị phá dỡ hoàn toàn và làm mới. (ảnh chụp năm 2006)

Không chỉ hoàn thành công việc kéo quạt păng-ca, cậu bé còn đồng thời chú ý lắng nghe các bài giảng, miệt mài tự học; bất cứ điều gì cậu học được khi ấy đều là nhờ nỗ lực của bản thân. Năm 1892, sau hai năm lao động và học tập, khi khóa học kết thúc, cậu bé 10 tuổi đã biết nói, đọc và viết tiếng Pháp, thậm chí còn thành thạo hơn nhiều các học viên chính thức lớn tuổi khác của khóa học.

Nhận thấy trí thông minh của cậu bé, người có khả năng nói tiếng Pháp chuẩn mực, ông D’Argence (giáo viên) của nhà trường đã đề nghị cậu dự kỳ thi và hoàn tất việc học cùng với lớp”.

 “… Nhìn chung, cơ sở đào tạo này tiếp nhận những học sinh bản xứ ưu tú nhất. Mục tiêu của họ là củng cố vị thế của nước Pháp ở các thuộc địa vùng Viễn Đông, bằng cách đào tạo người bản xứ về tiếng Pháp (văn học, văn hóa…) và chữ quốc ngữ, loại chữ viết tiếng Việt dùng chữ cái La Tinh.

Cậu bé kéo quạt trường Thông ngôn”, tranh sơn dầu của họa sỹ Mai Duy Minh thực hiện năm 2006

… Cơ sở giáo dục nơi Nguyễn Văn Vĩnh theo học được thành lập năm 1886 tại một ngôi đình thuộc làng Yên Phụ. Sau đó, theo nghị định ngày 9 tháng 12 năm 1900, trường được sáp nhập với Trường Thông ngôn Hà Nội, Trường Sư phạm Hà Nội và Trường Trung học Jules Ferry. Năm 1904, một ban sư phạm đào tạo giáo sinh được bổ sung vào cơ cấu này. Tổ hợp trường học có cơ cấu khá phức tạp ấy sau đó được đổi tên thành “Trường Bảo hộ” (Collège du Protectorat).

… Tốt nghiệp năm 14 tuổi (năm 1896), Nguyễn Văn Vĩnh hẳn đã theo học Trường Thông ngôn trước khi cơ sở này được tổ chức quy mô. Chi tiết ấy có ý nghĩa quan trọng, bởi nó phần nào lý giải mối quan hệ tốt đẹp giữa ông với một số người bạn học cùng thời, hoặc ít nhất đã từng theo học tại cùng cơ sở đào tạo này, những người cũng đã trở thành nhà báo danh tiếng như: Trần Trọng Kim (1883-1953), Nguyễn Văn Tố (1889-1947) và Phạm Quỳnh (1892-1945).

… Trở lại với quá trình học tập của Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta hiện không có nhiều thông tin về chương trình đào tạo mà ông từng theo học. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của cô Emmanuelle Affidi (người bảo vệ luận án Tiến sỹ năm 2006 tại Đại học Paris VII về: Đông Dương Tạp chí 1913) cho rằng, sự hiện diện của hai giáo viên xuất sắc tại Trường Thông ngôn Yên Phụ có thể đã tạo nên những ảnh hưởng đáng kể đến Nguyễn Văn Vĩnh.

Người thứ nhất là André D’Argence, người được cấp trên đánh giá cao nhờ năng lực thông dịch. Nhờ những khả năng ấy, dù không có bằng cấp cần thiết để giảng dạy, ông vẫn trở thành một trong những nhân vật nổi bật của Trường Thông ngôn.

… Từ năm 1902, D’Argence chính thức trở thành giám đốc Trường Thông ngôn.

Mặc dù có nhiều kinh nghiệm trong chuyên môn, nhưng D’Argence không sở hữu những văn bằng cần thiết để đứng ở bục giảng dạy tại các trường sư phạm hoặc các cơ sở giáo dục trung học, vì vậy ông vẫn bị giới hạn trong lĩnh vực giáo dục tiểu học.

… Bất chấp những trở ngại đó, năm 1905, D’Argence vẫn được giảng dạy các môn tiếng “An Nam” tại Trường Sư phạm thuộc Trường Thông ngôn và Trường Trung học Paul Bert (cho đến năm 1908).

… Sự việc này đã được đề cập trong bức thư của ngài G. Dumoutier (Theo Lưu trữ Quốc gia 1 của Nhà nước Việt Nam, người từng giữ chức Chánh Sở Học chính Trung và Bắc Kỳ). G. Dumoutier được đánh giá là một học giả uyên bác, một công chức trung thành và một bậc quân tử chân chính:

Để hiểu rõ hơn về người thày giáo André D’Argence, người đã truyền cảm hứng cho các học trò của mình trong việc học,ngài G. Dumoutier từng viết:

“Tôi trân trọng đề nghị nâng mức lương của giáo viên phụ tá André D’Argence lên 3.000 franc mỗi năm… Trong suốt một năm qua, viên chức trẻ này đã có những đóng góp tốt cho Trường Thông ngôn…Hiện nay, Trường Thông ngôn đang trong quá trình tổ chức lại, đội ngũ giảng dạy chỉ gồm một giáo viên phụ tá người Pháp là ông André D’Argence và hai giáo viên bản xứ…”.

Vậy là, chính người giáo viên này, người đã ‘phát hiện’ ra năng lực khác thường của cậu bé Nguyễn Văn Vĩnh, người đã đặt cậu lên cái bệ phóng văn hóa từ thời chúng ta chưa có chữ viết phổ thông, thứ chữ tạo ra Nền văn học chữ Quốc ngữ, mới thấy hết cái nhân duyên của một kiếp người.

Nói thêm về sự cuốn hút của người thày giáo định mệnh này của Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta có thể đọc thêm những ý kiến khác của G. Dumoutier khi ông đứng ở vị trí là Công sứ Pháp tại Bắc Kỳ, phụ trách tổ chức việc giảng dạy tiếng Pháp ở Đông Dương và là người được giao nhiệm vụ thống kê các di tích lịch sử tại Bắc Kỳ, và ông đã viết rõ hơn về André D’Argence như sau:

“D’Argence là một công chức chuẩn mực và tận tụy, đạt được những kết quả xuất sắc tại ngôi trường mà ông điều hành. Ông có khả năng vận dụng những phẩm chất sư phạm của mình một cách hoàn toàn phù hợp với môi trường công tác, đồng thời am hiểu sâu sắc ngôn ngữ và phong tục An Nam”.

André D’Argence hẳn là một người tinh đời và từng trải trong sự nghiệp giáo chức đến mức, các cấp trên của ông từng nghĩ đến việc đề cử ông nhận “Huân chương Cành cọ Hàn lâm” (Palmes Académiques).

Và năm 1905, Auguste-Raphaël Fontaine, người đứng đầu Công ty Rượu cồn Pháp ở Đông Dương (Société Française des Distilleries de l’Indochine), đã viết thư thay mặt D’Argence để chuẩn bị hồ sơ ứng cử nhận huân chương, đã có đánh giá như sau:

“Là giáo viên người Pháp lâu năm nhất tại Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Là giáo viên đầu tiên được giao phụ trách Trường Yên Phụ. Là giáo viên đầu tiên được giao điều hành Trường Thông ngôn Hà Nội.”

Theo nghiên cứu của tiến sỹ E. Affidi, còn có một giáo viên khác cũng có thể đã gây ảnh hưởng mạnh đến Nguyễn Văn Vĩnh thời trẻ thơ (Khi D’Argence rời trường để tham gia một chiến dịch quân sự ở Bắc kỳ), một người có tên là Edmond Nordemann (người gốc Do Thái) đã được điều đến thay thế trong thời gian D’Argence vắng mặt, có lẽ năm 1893. Nordemann là giáo viên phụ tá, và vào giai đoạn cuối sự nghiệp đã trở thành người đứng đầu cơ quan giáo dục.

Khác với D’Argence, Nordemann có đầy đủ văn bằng cần thiết để giảng dạy ở bậc trung học và được khen thưởng theo nghị định ngày 8 tháng 8 năm 1889, do khả năng sử dụng “tiếng An Nam”, và tiếp tục được khen thưởng vào tháng 8 năm 1891 vì năng lực về “chữ Hán”.

Để hiểu hơn về những mẫu người thày có ảnh hưởng sâu đậm trong việc dạy và học của Nguyễn Văn Vĩnh, chúng ta đọc tiếp những đánh giá sau đây viết từ năm 1895 của ông G. Dumoutier về Nordemann:

“Ông Nordemann rất thông minh, chăm chỉ và năng động… Xét về phương diện công vụ, tôi chỉ có thể dành cho ông những lời khen ngợi. Tư cách và tác phong của ông hoàn toàn không có gì đáng để chê trách. Nghiêm túc và tiết kiệm, ông sống khá khép kín, dành toàn bộ thời gian nhàn rỗi cho các công trình nghiên cứu ngôn ngữ An Nam và Trung Hoa… Ông là một trợ tá quý giá trong công tác đào tạo ra những thông ngôn bản xứ giỏi.”.

Một trong những lập luận có cơ sở nữa của các nhà nghiên cứu khi bàn về những năng lực xuất chúng của Nguyễn Văn Vĩnh trong quan hệ công chúng, họ đã dẫn giải như sau:

“… Năm 1892, Nordemann là người sáng lập Hội Tương trợ Giáo dục của người Bắc Kỳ; nơi thường xuyên tổ chức các buổi diễn thuyết về nhiều chủ đề khác nhau. Vì vậy, việc Nguyễn Văn Vĩnh là một thành viên tích cực và thường xuyên tham gia các buổi diễn thuyết về văn học, kể cả sau khi Nordemann từ chức vào tháng 2 năm 1893, rõ ràng không phải là điều ngẫu nhiên. Có thể người thầy này, sau khi nhận thấy tài năng của Vĩnh, đã khuyến khích ông tham gia các hoạt động của Hội”.

Bốn chục năm sau, trên báo “L’Annam Nouveau” – (Nước Nam Mới), chính Nguyễn Văn Vĩnh đã nhắc đến một người thày Việt Nam khác, đó là ông Trần Hữu Đức, khi người thầy này qua đời ngày 7/5/1934 ở tuổi 66, là người từng giảng dạy tại Trường Thông ngôn Yên Phụ. Nguyễn Văn Vĩnh đã hồi tưởng về những bài học và những lợi ích mà mình nhận được từ người thầy đó, người đã đem tới những ảnh hưởng sâu đậm trong lĩnh vực học và dịch ngôn ngữ, giúp ông trở nên người tài.

Trong bài báo đã chia sẻ, rằng đây là người “được xem như bậc thầy về dịch thuật” và Nguyễn Văn Vĩnh đã viết:

“Chính ông là người đã hướng dẫn nhiều người trong chúng tôi bước đầu tiếp cận với nghệ thuật khó khăn này: chuyển dịch một văn bản tiếng Pháp hay, thành một văn bản tiếng An Nam hay, không nhất thiết phải dịch từng từ một, nhưng phải sử dụng những cách diễn đạt sao cho tư tưởng nguyên bản vẫn được bảo toàn…”

Niềm đam mê có sức lan tỏa của người thầy hẳn đã khơi dậy trong chàng trai trẻ niềm yêu thích đối với nghệ thuật dịch. Sự tỉ mỉ mà Nguyễn Văn Vĩnh thể hiện trong quá trình chuyển ngữ các tác phẩm văn học nổi tiếng của Pháp như “Ngụ ngôn La Fontaine” hay “Ba người lính ngự lâm” của Alexandre Dumas (cha), hay “Những người khốn khổ” của V. Hugo… rõ ràng có thể bắt nguồn từ những bài giảng của thày Trần Hữu Đức.

Nhìn chung, mặc dù chúng ta khó có thể biết đầy đủ, chi tiết về thời niên thiếu của Nguyễn Văn Vĩnh, nhưng hoàn toàn có thể giả định rằng, ba người thầy nói trên đã có ảnh hưởng thực sự đối với quá trình hình thành nhân cách và trí tuệ của ông.

Từ xuất phát điểm là một “Cậu bé kéo quạt”, với sự thông minh thiên bẩm và cơ may có những người thầy tài hoa ngay từ khi Nguyễn Văn Vĩnh còn là thiếu niên, với sự cần mẫn trong học tập, ông đã trở thành một viên chức tin cậy trong con mắt của bộ máy cai trị của người Pháp suốt 10 năm liền (từ khi 14 tuổi đến lúc 24 tuổi).

10 năm lao động đầu đời của Nguyễn Văn Vĩnh, ngoài việc đã giúp ông tiếp thu, tích lũy và học hỏi được một khối lượng kiến thức đủ lớn đến mức, ngài Félix-Paul Hauser – Công sứ tại Bắc Giang (nơi Nguyễn Văn Văn Vĩnh làm việc từ năm 1902 đến 1904), đã từ chối đề nghị của Phủ Toàn quyền Đông Dương điều động Vĩnh về làm việc tại Phủ Toàn quyền. Công văn số 313 của Phủ Toàn quyền ngày 17/5/1904 xin đề nghị điều động Nguyễn Văn Vĩnh từ Tòa Công sứ Bắc Giang về Phủ Toàn quyền Đông Dương, họ đã biết về Nguyễn Văn Vĩnh và hy vọng:

“Viên chức người Bắc Kỳ này được đánh giá rất tốt. Không những viết nhanh và chính xác hơn nhiều so với những nhân viên hiện có, ông còn nói tiếng Pháp rất tốt; ông đặc biệt thông minh và chăm chỉ, có thể trở thành một trợ tá hữu ích trong công tác sắp xếp hồ sơ lưu trữ. Đây có lẽ là người bản xứ duy nhất trong bộ phận của tôi mà chúng ta có thể kỳ vọng nhiều hơn một công việc thuần túy cơ học…”.

Phản hồi lại công văn số 313, Công sứ Bắc kỳ (cấp trên của Công sứ Bắc Giang) đã khẳng định:

“Tôi trân trọng thông báo rằng, ông Công sứ Bắc Giang – Bắc Ninh Hauser cho biết, người có tên Vĩnh là thư ký giỏi nhất của Tòa Công sứ, và cơ quan vốn đang phải đảm đương khối lượng công việc rất lớn sẽ chịu ảnh hưởng nếu ông ấy rời đi…”.

Félix-Paul Hauser – người sau đó trở thành Thị trưởng Thành phố Hà Nội và là Trưởng Phái đoàn An Nam đi tham dự Hội chợ (Đấu xảo) Thuộc địa năm 1906 tại Marseille (Mác Xây), đã kỳ vọng đến mức nào vào “Cậu bé kéo quạt” năm xưa, và ông ta đã quyết định đưa Nguyễn Văn Vĩnh cùng đi.

Trích “Nghị định số 286 của Văn phòng Phủ Toàn quyền Đông Dương 1/2/1906:

Điều 1. Những người sau đây được chỉ định đi Marseille cùng ông Hauser, Chủ tịch Ủy ban khu vực Bắc Kỳ, người phụ trách Hội chợ thuộc địa Marseille, và sẽ lên tàu vào ngày 16 tháng 2 năm 1906:

Thông ngôn chính ngạch hạng năm Nguyễn Văn Vĩnh…”
Phái đoàn Đông Dương tham dự Hội chợ Thuộc địa năm 1906 tại thành phố cảng Marseille – Pháp (Nguyễn Văn Vĩnh lúc đó mới 24 tuổi – người đội mũ trắng)

Sau chuyến đi Pháp định mệnh năm 1906 ấy, Nguyễn Văn Vĩnh đã chọn cho mình lý tưởng hướng đến sự canh tân và giải phóng đất nước khỏi gông cùm Phong kiến và Thực dân bằng con đường văn hóa, tri thức, ông nhận thức:

“Một quốc gia chỉ có thể giành được chủ quyền độc lập khi từ bỏ những tàn dư lạc hậu trong chính trị và văn hóa, để tiếp nhận mô hình tiến bộ phương Tây, giống như Minh Trị Thiên Hoàng ở Nhật Bản”.

Năm 1899 – 1900, nhờ việc đọc và dịch các học thuyết triết học cơ bản của cuốn “Bàn về Khế ước xã hội”, ông kịch liệt lên án sự bất công, những hành vi lạm quyền, sách nhiễu của tầng lớp quan lại cũng như sự lỗi thời của loại hình quyền lực quân chủ. Mặt khác, ông bảo vệ những đổi mới mang tính tiến bộ du nhập từ phương Tây, và tìm cách đưa những triết lý chính trị của Trào lưu Khai sáng vào Việt Nam… Và ông đã trọn đời hy sinh cho cái lý tưởng đó theo cách mà ông đã dấn thân!

Trân trọng

Hà Nội, 11/11/2026.

NGUYỄN LÂN BÌNH.

Ghi chú:

Vì những lý do tế nhị và xa cách, chúng tôi chưa thể ghi rõ tên người cung cấp và mã nguồn của các đoạn trích dẫn trong bài viết. Chúng tôi thành thật xin lỗi các quý vị và các bạn độc giả!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Please Select Embedded Mode For Blogger Comments

Mới hơn Cũ hơn