Sưu tầm trên MXH
Chuyên đề Nghiên Cứu Lịch Sử
·
Nguồn Ngọc Ánh (?)·
Thứ Hai, 16 Tháng 11, 2026
·
Việc tiếp cận lịch sử khách quan ngay tại quốc gia mình đang sinh sống gần như là bất khả thi ở mức đại chúng. Nguyên nhân không nằm ở năng lực tư duy của người dân, mà ở chỗ lịch sử trong không gian công cộng không vận hành như một bộ môn khoa học thuần túy. Nó là công cụ kiến tạo tính chính danh (legitimacy) của quyền lực chính trị.
Bài viết lần lượt phân tích các cơ chế bóp méo lịch
sử, rồi trình bày cách nhận diện thao túng, phương pháp tiệm cận sự thật và các
nguồn đáng đọc theo từng mảng lịch sử.
________________________________________
CÁC CƠ CHẾ KHIẾN LỊCH SỬ ĐẠI CHÚNG
BỊ BÓP MÉO
Có 4 cơ chế chính, và cơ chế đầu tiên là tính chính danh.
Mọi nhà nước đều cần một câu chuyện (narrative) để
giải thích tại sao nhóm cầm quyền hiện tại xứng đáng nắm quyền lực và thu thuế
của người dân. Lịch sử cung cấp nền móng cho câu chuyện đó, nên nó không thể
được để yên như một lĩnh vực nghiên cứu độc lập.
Ở các thể chế độc đảng hoặc chuyên chế, tính chính
danh dựa vào "sứ mệnh lịch sử", "công lao giải phóng" hoặc
"sự lãnh đạo tất yếu". Vì vậy, bất kỳ dữ kiện nào chứng minh sự sai
lầm hệ thống, thất bại chính sách hoặc vai trò của các phe phái đối lập đều
trực tiếp đe dọa sự tồn vong của chế độ.
Sử học buộc phải trở thành một thứ tôn giáo chính trị
(political religion).
Ở các thể chế dân chủ phương Tây, tính chính danh dựa
vào sự đồng thuận của cử tri và các giá trị đạo đức đương đại. Lịch sử được
viết lại để phục vụ các cuộc chiến văn hóa (culture wars) hiện tại, chẳng hạn
phong trào woke hoặc chủ nghĩa xét lại cánh tả dùng lăng kính đạo đức thế kỷ 21
để phán xét và xóa bỏ các nhân vật lịch sử, biến lịch sử thành một bản cáo
trạng phục vụ lợi ích chính trị của các nhóm vận động hiện hành.
Cơ chế thứ hai là sự
độc quyền về lưu trữ.
Sự thật lịch sử nằm ở tài liệu sơ cấp (primary
sources): biên bản họp kín, điện tín mật, sổ sách tài chính, nhật ký chiến
trường, hồ sơ cảnh sát mật. Nhà nước nắm kho lưu trữ quốc gia và có quyền phân
loại "tuyệt mật" vô thời hạn. Những tài liệu gây bất lợi cho hình ảnh
quốc gia hoặc phe thắng cuộc bị niêm phong, tiêu hủy, hoặc chỉ mở cho các sử
gia "thân cận" đã được sàng lọc tư tưởng.
Khi nguồn dữ liệu gốc bị khóa, người nghiên cứu buộc
phải dựa vào tài liệu thứ cấp (secondary sources), tức những gì đã qua
lăng kính diễn giải và cắt gọt của người đi trước.
Cơ chế thứ ba là sự
tự kiểm duyệt của hệ sinh thái hàn lâm.
Ngay cả khi không có cảnh sát tư tưởng gõ cửa, hệ
thống học thuật và xuất bản vẫn tự vận hành cơ chế loại trừ.
Các viện nghiên cứu, trường đại học và quỹ tài trợ
quyết định đề tài nào được cấp tiền, ai được phong giáo sư, ai được đăng bài
trên các tạp chí uy tín.
Một sử gia đi
ngược dòng chảy chủ lưu (mainstream consensus) ở phương Tây có thể bị tẩy chay
(cancel), mất việc hoặc bị gắn nhãn "cực đoan". Ở các nước kiểm duyệt
chặt chẽ, họ bị tước quyền xuất bản hoặc bị truy tố.
Mỗi quốc gia còn xây dựng một bộ từ vựng riêng
để định khung nhận thức ngay từ đầu.
Cùng một sự kiện, một bên gọi là "kháng
chiến/giải phóng" còn bên kia gọi là "nội chiến/xâm lược". Cùng
một chính sách, một bên gọi là "cải cách" còn bên kia gọi là
"thanh trừng". Khi dùng ngôn ngữ của quốc gia đó để tư duy, người ta
đã vô thức chấp nhận khung phân tích của họ.
Cơ chế thứ tư là bản chất của ký ức tập thể.
Con người không tiếp nhận lịch sử như một bảng tính
Excel lạnh lùng mà như một phần của bản sắc cá nhân (identity).
Với đa số dân chúng, việc thừa nhận một sự thật đen
tối về quốc gia, dân tộc hoặc thế hệ cha ông gây ra sự bất hòa nhận thức
(cognitive dissonance) đau đớn, vì nó buộc họ phải thừa nhận rằng những hy sinh
trong quá khứ có thể là vô nghĩa, hoặc tổ tiên họ từng là thủ phạm chứ không
chỉ là nạn nhân.
Xã hội vì thế có xu hướng tự kháng cự sự thật khách
quan và ưu tiên những huyền thoại giúp họ cảm thấy tự hào hoặc có vị thế nạn
nhân đạo đức.
________________________________________
7 DẤU HIỆU CỦA LỊCH SỬ BỊ THAO TÚNG
Vì động cơ bóp méo lịch sử hiện diện ở mọi phía, một
văn bản, một bộ phim tài liệu hay một giáo trình lịch sử bị thao túng cần được nhận
diện ngay từ cấu trúc ngôn ngữ và phương pháp trình bày của nó, chứ không cần
biết trước sự thật.
Lịch sử được viết theo chuẩn mực khách quan gần với
một báo cáo khám nghiệm tử thi, còn lịch sử bị thao túng gần với một bài diễn
văn chính trị hoặc một kịch bản phim Hollywood.
Các dấu hiệu dưới đây mô tả cấu trúc của văn bản, nên
áp dụng được cho cả tuyên truyền của nhà nước độc tài lẫn chủ nghĩa xét lại văn
hóa và truyền thông phương Tây.
Dấu hiệu đầu tiên là phân cực đạo đức tuyệt đối,
tức nhị nguyên thiện và ác.
Lịch sử thực tế là sự va chạm giữa các nhóm lợi ích có
lý do sinh tồn riêng, hiếm khi là cuộc chiến giữa thiên thần và ác quỷ. Khi một
phe được mô tả là hoàn hảo, vị tha, chỉ hành động vì lý tưởng cao đẹp, còn phe
kia bị mô tả là tàn ác vô cớ, tham lam, phi nhân tính và không có bất kỳ lý do
hợp lý nào cho hành động, tác giả đang cố tình biến đối thủ thành "quái
vật" để hợp thức hóa bạo lực hoặc sự xóa bỏ đối với bên đó.
Dấu hiệu thứ hai là lạm dụng tính từ cảm xúc và từ
vựng định khung (loaded language).
Sử học nghiêm túc dùng danh từ và động từ chỉ hành
động vật lý, còn tuyên truyền dùng tính từ để áp đặt phán xét trước khi người
đọc kịp đọc sự kiện.
Văn bản dày đặc "anh hùng", "bất
khuất", "hy sinh cao cả" dành cho phe ta và "bè lũ",
"tay sai", "phản động", "dã man", "độc
tài" dành cho phe kia, hoặc ở phương Tây hiện đại là "áp bức hệ
thống", "thượng đẳng", "độc hại".
Phép thử là gạch bỏ toàn bộ tính từ và trạng từ trong
một đoạn văn. Nếu đoạn văn không còn thông tin đáng giá, đó là tuyên truyền chứ
không phải sử liệu.
Dấu hiệu thứ ba là sự biến mất của bối cảnh và quan
hệ nhân quả.
Thủ thuật phổ biến nhất không phải bịa đặt, vì bịa đặt
dễ bị bóc trần, mà là cắt điểm bắt đầu của câu chuyện ở đúng vị trí có lợi cho
người kể.
Một cuộc chiến được mô tả như tự nổ ra từ hư không
("Ngày X, phe A bất ngờ tấn công phe B..."), lờ đi các chuỗi leo
thang kinh tế, các hiệp ước bị phá vỡ hoặc các cuộc tấn công trả đũa nhỏ lẻ
trong 5 đến 10 năm trước đó.
Lăng kính hiện đại (presentism) cũng vận hành tương tự
khi đánh giá hành động của một nhân vật thế kỷ 18 bằng tiêu chuẩn đạo đức thế
kỷ 21, cố tình xóa bỏ bối cảnh sinh tồn khắc nghiệt của thời đại đó để kết tội
họ.
Dấu hiệu thứ tư là số liệu tròn trĩnh, không nguồn
gốc hoặc chỉ đếm một chiều.
Con số trong chiến tranh và chính trị luôn là công cụ
tâm lý chiến. Thiệt hại của phe ta được kể cực kỳ chi tiết và bi thương, trong
khi thiệt hại của dân thường phía đối phương bị bỏ qua hoặc gọi chung chung là
"thiệt hại ngoài ý muốn". Số thương vong của địch hoặc số người bị
đàn áp là những con số chẵn kỳ lạ như 100.000 người hay 1 triệu người, không
kèm trích dẫn từ sổ hộ tịch, hồ sơ bệnh viện hay phương pháp ước tính nhân khẩu
học.
Trước khi kho lưu trữ Liên Xô mở cửa, có những ước
tính về số người bị xử bắn trong Đại thanh trừng cao tới 7 triệu, trong khi số
liệu chính thức sau này ghi nhận 681.692 [21].
Dấu hiệu thứ năm là lập luận vòng tròn và sự thiếu
vắng phản biện nội bộ.
Trong giới sử học thực thụ, các học giả luôn tranh cãi
gay gắt về động cơ và nguyên nhân của cùng một sự kiện.
Khi một phiên bản lịch sử được trình bày như
"chân lý duy nhất, không thể tranh cãi" (settled science/consensus),
và mọi tài liệu hoặc nhân chứng đưa ra góc nhìn trái chiều không bị phản biện
bằng bằng chứng mà bị loại bỏ ngay từ đầu bằng cách tấn công nhân thân người
viết, chẳng hạn "tài liệu của bọn thực dân/tư sản/cộng sản nên không đáng
tin" hoặc "kẻ xét lại lịch sử", đó là dấu hiệu của thao túng.
Dấu hiệu thứ sáu là việc xóa bỏ mâu thuẫn nội bộ,
tức huyền thoại về sự đoàn kết tuyệt đối.
Không có phong trào, quốc gia hay chính phủ nào trong
lịch sử từng hoàn toàn đoàn kết, vì hậu trường chính trị luôn đầy rẫy đấu đá
quyền lực, tham nhũng và chia rẽ.
Lịch sử của một phe bị kể lại như một đường thẳng tắp:
lãnh tụ ra quyết định sáng suốt, cấp dưới đồng lòng thực hiện, nhân dân nhất tề
ủng hộ. Mọi cuộc thanh trừng nội bộ, sự phản bội của các đồng chí cũ hay các sai
lầm chiến lược dẫn đến thảm họa đều biến mất không dấu vết.
Dấu hiệu thứ bảy là chủ nghĩa mục đích luận
(teleology), tức lịch sử "tất yếu".
Đây là khuynh hướng thường thấy trong nhiều dòng sử
học Marxist và các hệ tư tưởng tiến bộ luận (progressivism).
Lịch sử được viết như một cuốn tiểu thuyết đã biết
trước cái kết, nơi mọi sự kiện đều phục vụ một "quy luật tất yếu",
chẳng hạn sự sụp đổ tất yếu của chế độ cũ, thắng lợi tất yếu của cách mạng hoặc
sự tiến hóa tất yếu của nhân loại.
Thực tế, lịch sử không có mục đích hay đích đến định
sẵn mà là kết quả của hàng triệu quyết định ngẫu nhiên, sai lầm tính toán, thời
tiết, dịch bệnh và tham vọng cá nhân. Bất kỳ ai nói rằng một sự kiện "tất
yếu phải xảy ra" đều đang biến lịch sử thành tôn giáo.
Có một mẹo thực hành nhanh: đổi tên hai phe cho nhau
trong một nhận định lịch sử. Nếu câu chuyện bỗng nhiên nghe vô lý hoặc lố bịch
về mặt logic hành vi con người, nghĩa là tác giả đang dùng tiêu chuẩn kép để
thao túng cảm xúc của người đọc.
________________________________________
PHƯƠNG PHÁP ĐỐI CHIẾU
CỦA MỘT ĐIỀU TRA VIÊN
Nhận ra thao túng mới chỉ là bước loại trừ, còn tiệm
cận sự thật cần một phương pháp làm việc. Bất khả thi ở mức đại chúng không có
nghĩa là bất khả thi với từng cá nhân chịu làm việc có phương pháp. Vì không có
góc nhìn "từ trên trời nhìn xuống" (God's-eye view), cách duy nhất để
tiệm cận lịch sử khách quan là tiếp cận nó như một điều tra viên hiện trường
hoặc một kỹ sư kiểm định chất lượng (QA/QC): không tin lời khai nhân chứng một
chiều, chỉ tin vật chứng, dòng tiền, dữ liệu kỹ thuật và sự đối chiếu từ các
phía đối nghịch.
Bước đầu tiên là phân cấp nguồn tin và ưu tiên tài liệu sơ cấp.
Đừng bắt đầu bằng sách giáo khoa, bài báo tổng hợp hay phim tài
liệu, vì đó là tài liệu thứ cấp hoặc tam cấp đã qua nhào nặn. Hãy tìm các tài
liệu được tạo ra ngay tại thời điểm sự kiện diễn ra, đặc biệt là những tài liệu
vốn không dành cho công chúng đọc.
Điện tín ngoại giao và báo cáo tình báo giải mật là
nhóm nguồn đáng giá, như hồ sơ FRUS của Bộ Ngoại giao Mỹ [1], Kho lưu trữ Quốc
gia Anh (The National Archives) [5] hoặc hồ sơ lưu trữ của Pháp [3] và Liên Xô
cũ [8].
Các đại sứ quán nước ngoài báo cáo về nước một cách
lạnh lùng và thực dụng vì chính phủ của họ cần thông tin chính xác để ra quyết
định.
Lời phát biểu trước công chúng của một lãnh tụ là diễn
kịch, còn biên bản họp Bộ Chính trị hoặc Nội các và bảng phân bổ ngân sách quốc
phòng mới là ý định thật. Với luật, sắc lệnh và hiệp ước, hãy đọc nguyên văn
điều khoản thay vì bài báo tóm tắt.
Bước thứ hai là kỹ thuật "tam giác hóa" (triangulation).
Không bao giờ kết luận một sự kiện dựa trên một nguồn duy
nhất, dù nguồn đó có vẻ uy tín đến đâu.
Hãy đặt 3 nguồn lên bàn cùng lúc: nguồn của phe A,
thường phóng đại công trạng của mình và tội ác của đối phương, nguồn của phe B
với xu hướng ngược lại, và nguồn của bên thứ ba quan sát như nhà ngoại giao
nước ngoài, phóng viên độc lập, thương nhân, nhà truyền giáo hoặc tổ chức Chữ
thập đỏ có mặt tại hiện trường.
Quy tắc vàng trong đối chiếu là sự thật nhiều khả năng
nằm ở những điểm bất lợi mà một phe buộc phải thừa nhận về chính mình
(admissions against interest), hoặc ở những điểm trùng khớp hiếm hoi giữa hai
kẻ thù không đội trời chung.
Bước thứ ba là tách "sự kiện vật lý" khỏi
"diễn giải đạo đức" và truy ra động cơ của người viết.
Hãy chỉ giữ lại dữ kiện cứng: ai ra quyết định, dòng
tiền đi đâu, bao nhiêu người chết, hạ tầng thay đổi thế nào, kết quả thực tế
sau 10 năm là gì. Khi đọc bất kỳ tài liệu lịch sử nào, câu hỏi đầu tiên không
phải là "Điều này có đúng không?" mà là:
"Ai là người viết dòng này, viết vào năm nào, và
họ được lợi gì khi người đọc tin vào điều đó?"
Bước thứ tư là lần theo dòng tiền, hậu cần và địa lý,
tức vật chất hóa lịch sử.
Tư tưởng và lời nói có thể giả tạo, nhưng vật lý và
kinh tế không biết nói dối, nên khi nghiên cứu một cuộc chiến, một cuộc cách
mạng hay sự sụp đổ của một triều đại, hãy bỏ qua khẩu hiệu và hỏi ai tài trợ
tiền, vũ khí, lương thực, nhiên liệu đến từ cảng biển hay tuyến đường sắt nào,
và nếu cắt tuyến hậu cần đó thì phong trào có tự tồn tại được không.
Hãy kiểm tra nhân khẩu học và dịch tễ: dân số thực tế
trước và sau sự kiện thay đổi bao nhiêu, giá lương thực tại chợ địa phương biến
động thế nào, vì lạm phát và nạn đói giải thích nhiều cuộc biến động chính trị
chính xác hơn mọi học thuyết. Nạn đói Đại Nhảy Vọt ở Trung Quốc là một ví dụ,
khi các ước tính dựa trên số liệu nhân khẩu dao động từ 30 triệu đến ít nhất 45
triệu người chết tùy cách định nghĩa và phương pháp tính [21].
Địa hình và khí
hậu quyết định giới hạn hành động của con người, chẳng hạn một đội quân không
thể tiến công vào tháng đó là do đường lầy lội hay do "tinh thần chiến
đấu".
Bước thứ năm là áp dụng nguyên tắc thời gian trễ
(historical distance).
Hãy thận trọng với các cuốn sách viết về một sự kiện
vừa xảy ra dưới 20 đến 30 năm.
Trong 20 đến 30 năm đầu, các nhân vật chính còn sống
và nắm quyền, kho lưu trữ vẫn đóng kín và cảm xúc xã hội còn quá nóng để có thể
phản biện, nên sách viết trong giai đoạn này thực chất là báo chí chính trị
hoặc hồi ký tự bào chữa.
Hãy tìm các công trình xuất bản sau khi chế độ liên
quan đã sụp đổ hoặc sau 30 đến 50 năm, khi đạo luật giải mật tài liệu hết hiệu
lực. Nghiên cứu về Liên Xô có bước ngoặt sau năm 1991, khi kho lưu trữ KGB và
Đảng Cộng sản Liên Xô bắt đầu mở cửa cho các sử gia tiếp cận, dù nhiều hồ sơ an
ninh vẫn còn hạn chế.
Bước thứ sáu là đọc "chống lại thớ chữ"
(reading against the grain), kỹ thuật của giới sử học chuyên nghiệp khi
buộc phải đọc các tài liệu tuyên truyền hoặc thiên lệch.
Thay vì đọc để
tin vào điều tác giả muốn nói, hãy đọc để xem tác giả đang cố che giấu điều gì
và tại sao họ phải nhấn mạnh điều đó. Nếu một chính quyền liên tục ra sắc lệnh
cấm đoán một hành vi nào đó hoặc liên tục tuyên truyền về "sự đoàn kết
tuyệt đối", nhiều khả năng hành vi vi phạm đang tràn lan và nội bộ đang
chia rẽ nghiêm trọng.
________________________________________
KHO LƯU TRỮ VÀ SỬ HỌC THỰC CHỨNG
THEO TỪNG MẢNG
Để áp dụng các bước trên, người đọc có
thể bắt đầu từ các kho lưu trữ số hóa miễn phí như
Internet Archive () [7],
CIA FOIA Electronic Reading Room (kho giải mật của
CIA) [6],
Wilson Center Digital Archive [2], rất mạnh về tài
liệu giải mật Chiến tranh Lạnh của Đông Âu, Trung Quốc, Liên Xô và Mỹ, và
Gallica của Thư viện Quốc gia Pháp [4] với nhiều tư liệu gốc về Đông Dương.
Về tác giả, nên ưu tiên các sử gia theo trường phái Sử
học Thực chứng (Empiricism), những người có phần chú thích nguồn
(footnotes/bibliography) chiếm 20 đến 30% độ dày cuốn sách, thay vì lối kể
chuyện cảm xúc hoặc triết lý hóa.
Ba mảng dưới đây là những mảng bị tuyên truyền của cả
hai phía bóp méo nặng nề.
Lịch sử Việt Nam và Chiến tranh Đông Dương (1945-1975)
bị phân cực nặng nề giữa sử học chính thống trong nước và giới học thuật phản
chiến, cánh tả phương Tây.
FRUS (Foreign Relations of the United States) [1], bộ
hồ sơ giải mật của Bộ Ngoại giao Mỹ có miễn phí trực tuyến, chứa nguyên văn
điện tín của Đại sứ quán Mỹ tại Sài Gòn, biên bản họp Hội đồng An ninh Quốc gia
và đánh giá tình báo thực địa.
Wilson Center Digital Archive (CWIHP) [2] có các bộ
sưu tập về Việt Nam và Đông Dương, chứa tài liệu giải mật từ kho lưu trữ của
Liên Xô, Trung Quốc, Ba Lan và Hungary, cho thấy góc nhìn từ chính nội bộ khối
xã hội chủ nghĩa.
Archives nationales d'outre-mer (ANOM) [3] của Pháp
lưu trữ hồ sơ hành chính, mật thám (Sûreté), tài chính và quân sự của Pháp tại
Đông Dương.
Hanoi's War: An International History of the War for
Peace in Vietnam của Liên-Hằng T. Nguyễn [11] dựa trên kho lưu trữ của Bộ Ngoại
giao Việt Nam và hồ sơ các nước Đông Âu. Theo lập luận của tác giả, sách phân
tích cuộc đấu tranh quyền lực nội bộ Hà Nội xoay quanh Lê Duẩn và Lê Đức Thọ,
cùng chiến lược ngoại giao thực dụng với Bắc Kinh và Moscow, dù hồ sơ của Đảng
Lao động Việt Nam vẫn đóng nên bức tranh về chính trị nội bộ chưa thể đầy đủ.
Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954-1965 của Mark
Moyar [12] phản biện trường phái cánh tả phương Tây vốn cho rằng sự sụp đổ của
chính quyền Sài Gòn là tất yếu, dựa trên báo cáo tình báo và quân sự thực địa
để phân tích sai lầm chiến lược của Mỹ trong vụ đảo chính Ngô Đình Diệm năm
1963, và đi theo hướng xét lại nên gây nhiều tranh luận.
Victory at Any Cost: The Genius of Vietnam's Gen. Vo
Nguyen Giap của Cecil B. Currey [13] là tiểu sử phân tích tướng Võ Nguyên Giáp
dưới góc độ quân sự và hậu cần, cùng cái giá nhân mạng phía sau các chiến dịch
lớn.
Với Liên Xô và khối Cộng sản Đông Âu (1917-1991),
trước năm 1991 giới học thuật phương Tây chia làm hai phe cãi nhau kịch liệt về
quy mô thanh trừng của Stalin, trong đó phe "Xét lại" cánh tả cho
rằng con số nạn nhân bị thổi phồng.
Khi kho lưu trữ mở cửa, các sử gia thực chứng dùng
chính sổ sách của bộ máy mật vụ để chốt lại. Số liệu chính thức ghi nhận được
681.692 vụ xử bắn trong 2 năm 1937 và 1938 [21], gần với ước tính khoảng
700.000 vụ xử bắn hợp pháp mà Robert Conquest đưa ra năm 1968 [14][21], dù
trong lời tựa kỷ niệm 40 năm ông vẫn khẳng định con số đúng là khoảng 1 triệu
[14][21].
Kho lưu trữ Quốc gia Liên bang Nga (GARF) giữ phần lớn
hồ sơ NKVD và sổ sách quản lý hệ thống trại Gulag, RGASPI giữ biên bản Bộ Chính
trị [8], còn Harvard Project on the Soviet Social System (1950-1953) gồm 693
bản phỏng vấn tóm tắt với người Liên Xô di cư ở Tây Đức, Áo và Mỹ [9].
Stalin: Paradoxes of Power, 1878-1928 và Stalin:
Waiting for Hitler, 1929-1941 của Stephen Kotkin [15] được nhiều người xem là
tiêu chuẩn vàng của sử học thực chứng hiện đại, vì tác giả không tâm lý hóa
nhân vật mà đọc hàng vạn trang hồ sơ lưu trữ, điện tín và nhật ký làm việc của
Stalin để tái hiện cách quyền lực vận hành từng ngày. Bloodlands: Europe
Between Hitler and Stalin của Timothy Snyder [16] tổng hợp các ước tính dựa
trên hồ sơ lưu trữ của Đức Quốc xã, Liên Xô, Ba Lan và Ukraine để đưa ra con số
14 triệu người bị các chính sách giết người hàng loạt của Stalin và Hitler sát
hại tại vùng đất giữa Đức và Nga từ năm 1933 đến năm 1945, gồm nạn nhân của nạn
đói Ukraine, Đại thanh trừng, Holocaust và cả tù binh Liên Xô bị bỏ đói.
The Black Book of Communism của Stéphane Courtois và
cộng sự [17] gây tranh cãi ở phần lời mở đầu, còn phần thân gồm các chương của
nhiều tác giả về số liệu nhân khẩu và hồ sơ đàn áp tại từng quốc gia thuộc khối
xã hội chủ nghĩa, với chất lượng và căn cứ lưu trữ không đồng đều.
Với Trung Quốc cận hiện đại (1949-1989), kho lưu trữ
trung ương tại Bắc Kinh vẫn đóng chặt với học giả độc lập, nên các sử gia thực
chứng phải khai quật từ dưới lên: thu thập hồ sơ cấp huyện và tỉnh, kết hợp với
dữ liệu nhân khẩu học của chính Cục Thống kê Trung Quốc.
Bộ sưu tập của Universities Service Centre tại Đại học
Trung Văn Hương Cảng [10] lưu trữ báo chí địa phương, tài liệu nội bộ của các
công xã nhân dân và hồ sơ Cách mạng Văn hóa thu thập từ đại lục.
Hồ sơ lưu trữ Bộ Ngoại giao nước CHND Trung Hoa từng
có một giai đoạn mở cửa ngắn ngủi và nhiều học giả đã kịp sao chép trước khi
Bắc Kinh siết lại, và theo một sử gia ẩn danh trên South China Morning Post
[20], chỉ còn khoảng 8.000 trong số 80.000 tài liệu từng có thể xem.
Bộ ba lịch sử của Frank Dikötter (Mao's Great Famine,
The Tragedy of Liberation, The Cultural Revolution) [18] dựa trên hàng nghìn hồ
sơ công an, đảng ủy cấp tỉnh và biên bản điều tra nội bộ của Đảng Cộng sản
Trung Quốc trong giai đoạn kho lưu trữ hé mở.
Ông dùng chính báo cáo mật của cán bộ địa phương gửi
lên trung ương để lập luận rằng nạn đói 1958-1962 là thảm họa nhân tạo trực
tiếp từ chính sách trưng thu và bạo lực hành chính, với ước tính ít nhất 45
triệu người chết vì đói, kiệt sức do lao dịch và bạo lực nhà nước [21].
Con số này cao hơn các ước tính của Cao Shuji (32,5
triệu) và Judith Banister (30 triệu) [21], và cách dùng hồ sơ của ông cũng bị
một số học giả đặt câu hỏi.
Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962 của
Yang Jisheng [19], một phóng viên cao cấp của Tân Hoa Xã, dựa trên tài liệu địa
phương và dữ liệu nhân khẩu mà tác giả tiếp cận được nhờ vị trí phóng viên đó,
để dựng lại nạn đói Đại Nhảy Vọt với ước tính 36 triệu người chết vì đói [21],
một con số dùng định nghĩa hẹp hơn con số của Dikötter vốn gộp cả kiệt sức do
lao dịch và bạo lực nhà nước.
________________________________________
NGUỒN TÀI LIỆU THAM KHẢO
Các
kho lưu trữ, sách và tài liệu tổng hợp được dùng trong bài gồm các nguồn dưới đây, với số trong ngoặc vuông ở các đoạn trên là số thứ tự của từng nguồn:
[1]
FRUS (Foreign Relations of the United States), Bộ Ngoại giao Mỹ
[2]
Wilson Center Digital Archive, gồm Cold War
International History Project (CWIHP)
[3]
Archives nationales d'outre-mer (ANOM), Pháp
[4]
Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp
[5]
The National Archives, Anh
[6]
CIA FOIA Electronic Reading Room
[7]
Internet Archive
[8]
Kho lưu trữ Quốc gia Liên bang Nga (GARF) và RGASPI
[9]
Harvard Project on the Soviet Social System, qua hướng dẫn nghiên cứu của Thư viện Harvard
[10]
Universities Service Centre, Đại học Trung Văn Hương Cảng
[11]
Liên-Hằng T. Nguyễn, Hanoi's War: An International History of the War
for Peace in Vietnam
[12]
Mark Moyar, Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954-1965
[13]
Cecil B. Currey, Victory at Any Cost: The Genius of Vietnam's Gen. Vo Nguyen
Giap
[14]
Robert Conquest, The Great Terror
[15]
Stephen Kotkin, Stalin: Paradoxes of Power, 1878-1928 và Stalin: Waiting for
Hitler, 1929-1941
[16]
Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin
[17]
Stéphane Courtois và cộng sự, The Black Book of Communism
[18]
Frank Dikötter, Mao's Great Famine, The Tragedy of Liberation và The Cultural
Revolution
[19]
Yang Jisheng, Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962
[20]
South China Morning Post, bài viết về việc Bộ Ngoại giao Trung Quốc thu hẹp quyền tiếp cận kho lưu trữ
[21] Các mục Great Purge và Great Chinese Famine
trên Wikipedia, dùng để đối chiếu số liệu ước tính của Conquest, Cao Shuji, Judith Banister, Dikötter và
Yang Jisheng