6 thg 4, 2016

Con người và tư tưởng thời bao cấp (II)

 Những thay đổi đã đến với con người   
        Nói như ngôn ngữ thời nay, cái giá để duy trì sự nhất trí và do đó sự ổn định như vậy  “ không rẻ “. Về mặt sản xuất,đã thấy chế độ bao cấp mang lại nhiều tai hại. Nó tước đi của xã hội sự năng động và khả năng điều chỉnh tự nhiên. Nó kìm hãm sức làm việc khiến cho toàn bộ sản xuất ngưng trệ thậm chí thụt lùi. Nhưng không chỉ có thế. Tác động sâu xa  mà nó để lại trong đời sống tâm lý và toàn bộ cách sống của con người cũng là điều đáng để day dứt.
     Tchekhov là một nhà văn Nga vốn rất nhạy cảm với chủ đề nỗi khổ làm hại tới phẩm chất con người. Qua miệng một nhân vật,  ông từng  khái quát “những kẻ đang chịu đau khổ thường ích kỷ, ác độc, thiếu tỉnh táo nghiệt ngã, và ít khả năng hiểu người khác hơn cả những người đần độn“.
      Ông từng dựng lại  một nhân vật suốt đời lo kiếm sống và khi về già lấy việc được ngồi ngắm những trái cây thu hoạch trong vườn mình làm điều mãn nguyện (Quả phúc bồn tử ). Bởi đã có lúc quá thiếu thốn, nên khi no đủ con người vẫn hiện ra bệ rạc đáng thương.
      Sự tha hóa con người ở mọi thời đại không ra ngoài hai hướng mà Tchekhov đã khái quát ở trên.
       Sau  đây là một  trường hợp gần với chúng ta hơn, một  cách ứng xử bề ngoài có vẻ như không có gì quá đáng  mà chỉ thoáng một chút kỳ dị, nhưng  không vì thế mà bớt đi vẻ bi thảm. Trong Chơi vơi trời chiều (5),  nhà văn Trung quốc Thiết Ngưng từng đưa ra  một nhân vật rất lạ: do có thời gian bị đày xuống nông thôn và chịu cảnh rét buốt  thấu xương, bà dạy mẫu giáo ở  một  huyện nọ nảy sinh một thói quen là  lúc nào cũng lo rét sợ rét, và không đủ phương tiện chống rét ; thế là đi đâu,  tới cửa hàng bách hóa nào,  bà cũng lùng sục để mua chăn bông, rồi về “ xếp cao từ nền nhà lên tận trần”.
      Những ngày thiếu thốn cũng đã để lại trong tâm lý con người Việt Nam nhiều loại di lụy tương tự. Cái hèn mà ta vốn khinh ghét, cái hèn đó ngấm ngầm ăn vào máu ta. Hèn theo nhiều nghĩa. Lúc nào cũng lo lắng, sợ sệt. Và chỉ có những niềm vui tầm thường. Mua được cân gạo không bị mốc, vui. Cưới cho con trai cô vợ làm ở cửa hàng  lương thực nên cả họ mua bán dễ dàng, quá vui. Đi  bộ mấy cây để đến nghe nhờ đài ở một nhà bạn, cũng đã vui lắm. Vui đấy rồi thấy mình sự khốn khổ của mình ngay đấy, và ngày mai, lại vẫn tiếp tục cái tầm thường dễ thương đó. 
       Cũng theo những cách thức rất từ tốn, sự xót xa đã đến, mà chỉ những lúc thật  tĩnh trí người ta mới nhận ra, nhưng nó cứ bám vào đầu óc ta mãi. Được giải thích kỹ lưỡng, ai cũng hiểu hy sinh là cần. Nhưng vì sự hy sinh này đã kéo quá dài nên người dân không khỏi sinh ra mệt mỏi. Nhiều sự uể oải diễn ra ngoài ý muốn. Và nguy hiểm nhất, sự ngại ngùng khi nhìn về phía trước. Con người cảm thấy không bao giờ mình có thể vươn tới những cái cao đẹp. Mình đã bị đánh mất. Nhắm mắt buông xuôi, tự cho phép làm bất cứ điều gì khi thấy cần, miễn là tồn tại. Lòng tự trọng kiểu nhân vật lão Hạc của Nam Cao không còn. Mà đến một chút phẫn uất của Chí Phèo cũng không còn nốt.
       Theo chỗ tôi biết, trong thời gian gọi là ngưỡng cửa của công cuộc đổi mới (khoảng 1985-86 ), nhà mác - xít Trường Chinh vốn người kiên định bỗng có một sự chuyển biến. Trước đây, ông nghĩ rằng sự chịu đựng của nhân dân là không giới hạn. Tới lúc này thì không phải thế nữa. Sự chịu đựng có thể  xói mòn lương tâm và làm thoái hóa con người. Bởi hiểu thế, ông nghiêng hẳn về cải cách.

Những mối quan hệ  bị biến dạng
        Đồng thời với việc tác động vào tâm tính con người, những ngày bao cấp  cũng mang lại cho mối quan hệ giữa người với người những biến dạng. Sự biến dạng này mỗi ngày một ít, đến mức người trong cuộc khó nhận ra, nhưng rồi cuối cùng vẫn hằn lên thành những  quy tắc rõ ràng, dù là quy tắc không ghi thành  văn bản.
       Bảo rằng mục tiêu của cả một thế hệ Việt Nam trong đêm trước đổi mới  là “ sống và sống đẹp “ như gần đây một vài tờ báo đã viết thì không ai cãi lại được. Riêng những năm đầu chiến tranh thì quả là một thời kỳ Nghiêu Thuấn. Ở Hà Nội, các nhà  đi sơ tán chỉ  khóa cửa bằng một cái khóa sơ sài. Ra đường, cánh bộ đội chúng tôi vẫy xe dễ dàng. Người nọ nghĩ về người kia với một niềm tin tự nhiên. Đẹp là đẹp theo nghĩa ấy !
       Song có một sự thực là đến đầu những năm bảy mươi, mọi chuyện đã khác và từ sau 1975 thì càng khác. Dễ thấy nhất là chuyện những chiếc xe đạp; ngoài khóa chính lại còn phải khóa thêm cái yên.Tô Hoài kể trong Cát bụi chân ai : Ở một cửa hàng ăn rất sang hồi ấy, những chiếc đĩa đựng bánh ngọt phải bắt vít xuống mặt bàn. Một sự thực nhiều người tuổi tôi còn nhớ: các quán mậu dịch giải khát ( kể cả cà phê)  loại tầm tầm cũng “thống nhất”  đục một lỗ thủng các thìa nhôm để đánh dấu.
        Vì sao ư, đơn giản lắm, vì sợ ăn cắp.Chính sách em học đã thông --  Chỉ vì túng thiếu xin ông ít nhiều: Quả thật, càng ngày  nạn ăn cắp  càng phổ biến, dù  chỉ là ăn cắp vặt. Ăn cắp bởi không có cách nào khác để sống. Và bởi nhiều ăn cắp quá nên không bị coi là việc xấu nữa. 
      Tương tự như thế là sự dối trá. Hồi ấy báo chí ít  lắm, mà từng tờ cũng it trang ít chữ, vậy mà có lần trên báo Nhân dân  (tôi nhớ đâu như 1974) có cuộc thảo luận về làm ăn thật thà, điều đó chứng tỏ là lúc đó sự dối trá trong làm ăn đã lan ra rất rộng. Không thật thà trong  việc làm ra của cải. Nhất là không thật thà trong chuyện phân phối.       
       Nếu thời gian đầu,  giữa người với người có sự chia ngọt sẻ bùi  thì càng về sau ( xin nhấn mạnh một lần nữa : đặc biệt nhất  từ 1975  trở đi ), một xu thế ngược lại ngày càng nổi lên và đóng vai trò chi phối: trong cảnh nghèo rỗi rãi, người ta rất hay soi mói để ý đồng nghiệp và hàng xóm. Nghi ngờ xen lẫn  ghen tị. Nghi ngờ : “đói ăn vụng túng làm càn “, ai cũng một lần da đến ruột, ai cũng sẵn sàng làm bậy như mình thôi. Và ghen tỵ, ghen tị một cách tự nhiên, thậm chí không biết rằng đang làm một hành động độc ác. Cùng cảnh khổ với nhau, không lẽ gì có người hơn kẻ kém. Vậy không ai  được phép hơn mình. Không cho ai ngóc đầu lên cả. Cách gì cũng có thể làm,  miễn là kéo được nhau xuống.
       Trên nét lớn, nhiều người biện hộ : con người phải thay đổi như vậy để thích ứng với hoàn cảnh. Tôi thấy cũng có lý, chỉ nói thêm, quá trình  thích ứng này không nên chỉ được xem như một cái gì đáng khen, đáng mừng mà thực ra là một quá trình kép, tích cực có mà tiêu cực cũng có, tiêu cực rất nhiều nữa.
     Trong một tài liệu mang tên Xã hội học cá nhân, nhà tâm lý học người Nga  I.X.Kon  từng nêu mấy nhận xét có tính chất lý luận. Kẻ lo thích nghi  là  kẻ trí tuệ kém phát triển hơn người độc lập. Họ ít khả năng làm chủ bản thân trong những điều kiện căng thẳng. Họ thường nghe ngóng dao động và rất dễ quay trở về với tình trạng vốn có, nói nôm na là họ rất bảo thủ. Bởi họ không đủ lòng tự tin. So với những nhân cách độc lập, và được phát triển trong điều kiện chính thường, thì quan niệm của họ về bản thân phiến diện hơn hời hợt hơn. Đứng trước thực tế khách quan, năng lực phán đoán  của họ rất thấp. Với người chung quanh họ vừa thiếu tin tưởng vừa  dễ bị lừa. Nói chung là họ rất  thụ động, hay đạo đức hóa các mối quan hệ  và sợ xa rời tiêu chuẩn.
      Không cần gò ép chút nào, cũng có thể thấy những đăc điểm đó của con người thích ứng cũng là đặc điểm của chính chúng ta thời bao cấp, với cách biểu hiện khi tinh tế hơn  khi trắng trợn  hơn, song  loại nào cũng có.

Những quan niệm thô thiển 
và những thang bậc chặt chẽ       
       Từ những hoạt động lặp đi lặp lại, lẽ tự nhiên có sự hình thành những quan niệm.Trở lên, tôi đã nói những tác động của quá  trình đoàn ngũ hóa, hợp tác hóa  cũng như  sự bao cấp nói chung tới quan niệm sống của  mọi người dân thường, mọi công dân. Thế còn  ảnh hưởng của nó tới ngay người quản lý xã hội ?  Đây là cả một câu hỏi lớn, dưới đây chúng tôi chỉ nói tới hai điểm  nhỏ.
      Thử đọc một cái lệnh về quản lý lạc được ghi lại trong cuốn Kinh tế Việt Nam 1945-2000 :
     Không có thị trường tự do về buôn bán cũng như về trao đổi  các mặt hàng kể trên, cụ thể như lạc chỉ để lại vừa đủ  làm giống cho vụ sau  tính toán cho sát. Người sản xuất không tiêu dùng là tốt, người trồng lạc không ăn lạc  không dùng lạc để  làm kẹo  hay luộc để bán … Đối với nông sản  dùng để chế biến thực phẩm cho nhân dân thì nhà nước  phải quản lý chặt chẽ trên thị trường, không để ai buôn bán kiếm lời.
       Đằng sau những lời lẽ cứng nhắc là một quan niệm khá thô thiển : người ta nghĩ rằng mỗi thành viên xã hội không là gì cả, mỗi công dân không thuộc về chính mình mà trước tiên là của cộng đồng. Cái gì cũng có thể và cần phải quản lý -- xã hội và con người chỉ còn là một thứ đất sét, muốn nhào nặn thế nào cũng được. Đây chính  là cái tư tưởng làm nền cho sự quản lý.
      Để biện hộ cho mình, một thời gian dài, chúng ta khăng khăng cho rằng những biện pháp như trên là duy nhất đúng và giá kể tiếp tục như thế mãi mãi thì làm gì cũng được.  Đáng lẽ phải hiểu rằng lối quản lý đó gây ra rất nhiều tai hại trong nếp sống cũng như tư tưởng con người  thì người ta lại lầm tưởng nó là cái mẫu lý tưởng nên theo, và sau này chỉ bần cùng bất đắc dĩ mới từ bỏ.
       Tư tưởng đó cố nhiên chỉ  có thể  nảy sinh ở những người ít kinh nghiệm nhưng lại quá tự tin không chịu rút kinh nghiệm. Không tính hết hậu quả các chính sách xã hội của mình. Dễ cứng nhắc, thô bạo.    
     Còn  một vấn đề nhức nhối nữa thường  ngự trị trong đầu óc mỗi người mỗi khi  nhớ lại  thời bao cấp  (mà đến nay cũng chưa chấm dứt được là ),  đó là  cảm tưởng về một xã hội có sự phân chia theo những thang bậc chặt chẽ.
       Mọi chuyện cũng bắt đầu từ kinh tế. Sự cung cấp được chia ra theo ngạch bậc. Cán bộ cao ăn cung cấp – cán bộ thấp ăn chợ đen—Cán bộ quen ăn cổng hậu.  Phải nói ngay là cũng như toàn bộ chế độ bao cấp nói  chung, việc phân chia theo ngạch bậc là hoàn toàn tự nhiên, không  thể làm khác.
       Thế nhưng không phải vì thế mà  làm thế nào cũng được !
     Đây là một số số liệu  ghi trong  cuốn sách Kinh tế Việt nam 1945-2000 . Trong khi  người dân thường mỗi tháng chỉ được 150 gram thịt, thì cán bộ cao cấp trên được 6kg, tức là bốn chục lần lớn hơn. Và tính ra chênh lệch  là 100 đồng. Ngoài ra còn  thuốc lá chè  đường sữa len dạ,  cũng tạo ra khoản chênh lệch khoảng 100  đồng nữa. 
      Theo cách nhìn hiện đại  thì cái sự hơn kém giữa trên với dưới  trên kia mô tả, kể cả những khoản giấu diếm – cũng chả là bao. Nhưng đặt trong mặt bằng chung của thời chiến, đó đã là một sự chênh lệch lớn. Bởi vậy  những lời biện hộ cho rằng so với  lương tối thiểu là 26 đồng  thì lương bộ trưởng  chỉ gấp tám lần ( khoảng từ  200 đến 220 đồng ) – lối biện hộ ấy  không thuyết phục được ai.
      Vốn cũng từ dân nghèo mà ra, người quản lý biết ngay rằng mình hưởng có phần quá. Lại do chỗ muốn an lòng người dân, một khuynh hướng  tìm cách che giấu hình thành. Ban đầu là tự nhiên. Về sau là cố ý.
     Từ đây nẩy sinh một ấn tượng, thường in đậm trong đầu óc mọi người mỗi khi nhớ tới cái khoảng thời gian gọi là thời bao cấp. Đó là  hình ảnh một xã hội mang tính thang bậc chặt chẽ. Cái này thì người dân thường Hà Nội trước sau 1975 cảm thấy rất rõ. Bởi hồi ấy, xe ô-tô ở Hà Nội rất hiếm, nên chỉ cần nhìn một chiếc xe con đi qua, chúng tôi biết ngay là đã có một vị cỡ nào vi hành. Xe Pobeda và sau này là Vonga đen ư? Cố nhiên là bộ trưởng trở lên rồi. Các  thứ trưởng và cấp tương đương đi những chiếc nhỏ hơn và ít oai vệ hơn, tức là loại Moskovits. Một  nhà văn hay ghi  những chuyện vặt là Tô Hoài còn kể  ngay cách trang trí sau xe cũng có phân biệt.  Như thế đấy, một nếp sống đặc sệt chất quan liêu nảy sinh ngay trong thời buổi  khó khăn và con người tưởng là bình đẳng nhất.

Xưa nay  nối tiếp
     Các nhà kinh tế gần đây hay nói tới cơ chế xin cho, nó là yếu tố cản trở tính năng động của xã hội. Nhưng ngồi thử vân vi thì biết: Tác phong quan liêu cửa quyền.Thói quen luồn lách, chỉ chực phá luật kiếm lợi riêng. Nhịp sống uể oải đến đâu hay đến đấy. Lối suy nghĩ rập khuôn. Những đam mê đen tối. Niềm khao khát thường xuyên muốn được tận hưởng những gì chỉ mới nghe mới thấy từ những xứ sở xa lạ …Bấy nhiêu  thói xấu mà hôm nay chúng ta khó chịu (cũng như bao thói khác chưa kể ở đây), chẳng phải đều bắt nguồn từ cái quá khứ mà chúng ta muốn không bao giờ lặp lại đó ?!
     Theo Từ điển Hoàng Phê,  bao cấp là  “cấp phát phân phối, trả công  bằng hiện vật và tiền mà không tính toán hoặc không đòi hỏi hiệu quả kinh tế tương ứng“. Cuộc trưng bày Cuộc sống Hà Nội thời bao cấp là một minh họa đích đáng cho cái định nghĩa phổ thông  đó  và mở ra cho chúng ta một dịp để nghĩ lại mọi chuyện. Với việc  không dùng tiền tệ để thanh toán, và đẩy hoạt động sản xuất về tình trạng tự cấp tự túc, cách phân phối ấy là một  bước lùi trong tư duy kinh tế. Còn nhìn rộng ra các mặt khác thì xã hội lúc ấy là xa lạ với khái niệm xã hội dân sự. Bởi về đại thể, đó là một xã hội không bình thường, nên những cố gắng bình thường hóa nó trở lại của chúng ta hai chục năm gần đây mới khó khăn đến thế !

-------
      (1) Cuộc trưng bày này nằm trong chương trình tổng kết 20 năm đổi mới do UNDP và các  quỹ khác như quỹ Ford, quỹ Sida tài trợ. Mở cửa từ tháng sáu tới hết năm 2006.
     (2)   Điều thú vị là đoạn này của Tô Hoài  lại được sử dụng như  là tài liệu minh họa tốt trong một cuốn sách giáo khoa về kinh tế, cuốn Kinh tế Việt Nam 1945-2000, tập II 1955-1975 – Đặng Phong chủ biên Nhà xuất bản Khoa học xã hội –2005. Đây là một  công trình nghiên cứu có giá trị khoa học thực sự. Một số trích dẫn dưới đây có ghi chú số trang  là lấy từ bản in này  
      (3) Nhại một câu thơ của Đoàn Phú Tứ Màu thời gian tím ngát, bài Hương thời gian
     (4) Dẫn lại từ Phạm Thị Quý chủ biên, Giáo trình lịch sử kinh tế Việt nam, NXB Đại học kinh tế quốc dân,2006,  tr 399.
      (5) Bản  dịch đã in ở NXB Hội nhà văn 2006