Nguyên là bài
“KHÔNG CÓ VUA” – CHẮT GẠN NHÂN TÍNH CON NGƯỜI
Nguyễn Huy Thiệp đang ở Nguyễn Huy Thiệp. ·
Theo dõi
rneSdpsotot g2fi4g67560370178u04mc28mtl2f02iu39u351miltmmờ6f
--
Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã từng giãi bày tâm sự trong
cuốn nhật kí của mình: “Hôm nay chúng ta chiến đấu vì quyền sống của cả dân
tộc, nhưng sẽ đến một ngày chúng ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con
người… Chính cuộc đấu tranh ấy mới là lâu dài”.
Dự cảm sáng
suốt của “người mở đường tinh anh” ấy đã được minh chứng khi văn học có một sự
chuyển mình mạnh mẽ từ quỹ đạo chiến tranh sang quỹ đạo hoà bình năm 1975. Các
văn nhân nghệ sĩ dành tất cả tâm lực của mình cho một cuộc đổi mới toàn diện
văn chương: đổi mới quan niệm về nhà văn, đổi mới cách viết, đổi mới đề tài và
đặc biết nhất là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người với nội dung dân chủ
và nhân bản sâu sắc.
Từ năm 1945
đến năm 1975, vì phát triển trong điều kiện chiến tranh nên văn học nhìn con
người bằng cái nhìn lý tưởng cũng như “lấy lịch sử làm điểm quy chiếu con
người”. Con người xuất hiện trong giai đoạn văn học này chủ yếu là con người
cộng đồng, con người giai cấp, con người dân tộc. Nhưng từ sau 1975, yêu cầu
“cởi trói” cho văn học nghệ thuật đã đòi hỏi người nghệ sĩ phải lia sâu ngòi
bút vào từng góc cạnh xù xì của hiện thực đời sống vật chất và đời sống tinh
thần của con người.
Trên hành trình cách tân mạnh mẽ của văn học dân
tộc, nửa sau thập kỉ 80 của thế kỉ XX, văn đàn Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện
của một hiện tượng gây nhiêu tranh cãi: hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp. Ông là kẻ
được “trời chọn: đi giữa lằn ranh buổi giao thời để nói một tiếng nói đầy khác
biệt.
Đọc những tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp có thể thấy
một “cõi người ta” xù xì, gân guốc, góc cạnh lẫn lộn giữa tốt và xấu, thật và
giả, đen và trắng, cao thượng và thấp hèn, Cái “cõi người ta” ấy thể hiện một
cách nhìn rất thật, rất sâu sắc của nhà văn về những kiếp người.
Người ta biết đến Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là một
nhà văn đương đại, mà ông còn là một nhà thơ, nhà viết kịch và một nhà phê bình
văn học. Ông xuất hiện khá muộn trên thi đàn văn học Việt Nam với một vài
truyện ngắn được đăng trên báo Văn nghệ năm 1986. Có người từng nhận xét Nguyễn
Huy Thiệp là nhà văn của “những cái trớ trêu”, là “một hiện tượng lạ của văn
học sau 1975” bởi cách xây dựng nhân vật cũng như tư tưởng mà ông truyền tải
đến độc giả.
Với sự mẫn
cảm đặc biệt của một nhà văn có đủ tâm tài, Nguyễn Huy Thiệp đã đưa những tác
phẩm của mình thoát ra khỏi những chuẩn mực đạo đức, những luân lý thuông
thường để vạch trần diện mạo thật của cuộc sống: cuộc sống đâu chỉ có cái đẹp,
cái cao cả như một thời văn đàn ca ngời, cuộc sống còn là một cõi tục hoàn sơ,
trì đọng, một thế giới hỗn tạp xô bồ “đất không có vua và biển không có thuỷ
thần”.
“Không có vua” được đánh giá là một trong những
truyện ngắn tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp. Với ngòi
bút tỉnh táo, sắc lạnh đến bất ngờ, ông đã đi sâu đến tận cùng sự mất chuẩn mực
của cả một gia đình nhưng bề sâu là phản ảnh cả một thời đại. Những hổ lốn đến
khó chấp nhận được cái gia đình nhìn vẻ bề ngoài có vẻ cao sang và lịch sự kia
chỉ là một bức màn về sự giả tạo nhân nghĩa.
“Không có vua” làm ta nhớ đến từ “loạn cờ” được
nhân vật Thuỷ - cô con dâu trong “Tướng về hưu” sử dụng khi nghe ông Thuấn ngỏ
ý muốn giúp ông Cơ và cô Lài dọn đỡ việc nhà, cô Thủy liền phản đối: “Cha là
tướng, về hưu cha vẫn là tướng. Cha là chỉ huy. Cha mà làm lính thì dễ loạn
cờ". “Không có vua” hay “loạn cờ” là trạng thái nhân thế đảo điên, không
tôn ti trật tự, không chuẩn mực giá trị, không điểm tựa tinh thần. Nói như
Nietzsche: Thượng đế đã chết, con người ta không muốn/thể sắp xếp lại thế giới.
Truyện ngắn “Không có vua” viết về một gia đình gồm
bảy người: lão Kiền (làm nghề chữa xe đạp), Cấn (cậu con trai cả là thương binh
làm thợ cắt tóc), Sinh (vợ của Cấn), Đoài (cậu con trai thứ hai làm công chức
ngành giáo dục), Khiêm (cậu con trai thứ ba làm nhân viên lò mổ), Khảm (cậu con
trai thứ tư là sinh viên đại học) và Tốn (cậu con trai út bị bệnh thần kinh
người teo tóp dị dạng). Mọi thành viên trong gia đình đối xử với nhau “cạn tàu
ráo máng” dù đều mang trên mình cùng dòng máu. Một gia đình đáng lẽ phải mang
không khí ấm cúng thì nay chỉ là một không gian giữa những người đồng loại sống
với nhau - một không gian sa đoạ, mạt thế và không có người cầm cương như nhan
đề của truyện ngắn.
Những nhân vật hiện lên khiến người đọc rợn người
bởi sự “mất nhân tính”.
Lão Kiền là cha, người vốn dĩ phải giữ lề lối cho
gia đình thì lại trở thành người đầu tiên phá vỡ chúng bằng những lời nói và
hành động cục cằn, thô tục. Mọi chuẩn mực truyền thống của một gia đình Việt
dường như bị triệt tiêu hoàn toàn khi lão ta bắc khế xem con dâu tắm: “Lão Kiền
loay hoay dưới bếp, nghe tiếng dội nước ở trong buồng tắm, thở dài, bỏ lên nhà.
Đi vài bước, lão Kiền quay lại, vào trong bếp, bắc chiếc ghế đẩu, trèo lên nín
thở ngó sang buồng tắm. Trong buồng tắm, Sinh đứng khỏa thân”. Khi những người
con trong nhà mâu thuẫn với nhau, lão Kiền thản nhiên mà nói rằng: “Chúng may
giết nhau đi, ông càng mừng”. Hay khi nói chuyện với các con, lão dùng những
lời lẽ độc địa: “Mày ấy à? Công chức gì mặt mày? Lười như hủi, chữ tác chữ tộ
không biết, chỉ giỏi đục khoét!”, “Đồ ruồi nhặng! Học với chả hành! Người ta
dạy dỗ mày cũng phí cơm toi”… Và đương nhiên “gieo nhân nào, gặp quả nấy”, với
những gì lão Kiền cư xử với chính những đứa con của mình chỉ đổi lại là sự bất
kính và sự mỉa mai.
Ở những tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện
hàng loạt những nghịch lí: ở hiền thì gặp chuyện bất trắc; đi tìm cái đẹp thì
gặp cái xấu xa, bỉ ổi; đi tìm điều thiện thì gặp toàn điều ác; và đặc biệt,
những kẻ học thức thì dâm ô dối trá, bịp bợm…
Trong “Không có vua”, Đoài và Tốn là hai người có
học thức nhưng những gì họ thể hiện khiến ta phải lạnh sống lưng. Trước hết là
Đoài, tuy anh ta là công chức ngành giáo dục nhưng từ lời nói đến hành động lại
thể hiện sự vô giáo dục!
Đặc biệt là
đối với chị dâu của mình, gã ta đã bị Nguyễn Huy Thiệp “lột truồng con người ra
và phơi bày toàn bộ sự đớn hèn”: Trong bữa cơm: “Đoài nhìn chăm chú vào khoảng
lõm ở ngực chị dâu, nơi chiếc khuy bấm vừa tuột ra, bâng quơ: Tình ơi tình,
mình ơi mình, tình hở hang lắm cho mình ngẩn ngơ”; Sau bữa cơm: khi Sinh cất
nồi dưới bếp, “Đoài đi theo, lấy cơm vào cặp lồng. Đoài đưa tay chạm vào lưng
Sinh, Đoài bảo: Người chị tôi cứ mềm như bún”; Ngày giỗ, khi soạn mâm, Sinh bảo
Khảm: “Thiếu cái gì thì gọi”, đợi Khảm đi khuất, Đoài bảo: “Thiếu một tý tình
thôi, Sinh cho tôi xin một tý tình”, Sau đó, mặc Sinh xua đuổi, Đoài đã cả gan
“xán lại, hôn chút lên má Sinh” rồi hổn hển nói: “Tôi nói trước, thế nào tôi
cũng ngủ được với Sinh một lần”; Đêm giao thừa, Đoài dám buông lời với chị dâu:
“Tối nay tôi vào buồng Sinh nhé!”;…
Ở “công chức ngành giáo dục” ấy còn toát ra đậm đặc
“mùi của sự bất hiếu”. Khi lão Kiền chuẩn bị mất, Đoàn vẫn có thể thốt ra những
câu nói vô nhân tính: “Tôi nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ để chết là hơn”,
“Mất thì giờ bỏ mẹ, Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé”, “Ông cụ
không viết di chúc mới gay, sau này tài sản biết chia thế nào?”, “Ông cụ đi
rồi. Thật may quá. Bây giờ tôi đi mua quan tài”....
Đúng thật là khi “Không có vua” thì con người ta
chỉ có thể suy nghĩ và hành động cho lợi ích của mình và bỏ quên cái gọi là “sự
chuẩn mực đạo đức” và ý nghĩa của hai chữ “Con Người”. Tiếp đến là Khảm, cũng
là người có học thức như Đoài, tưởng như tương lai sẽ xán lạn thì lại chấp nhận
lối sống thấp hèn, sẵn sàng đánh giá và trao đổi cuộc hôn nhân bằng tiền.
Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ nói về
cái ác, cái xấu, cái ti tiện. Bức tranh nhân thế trong tác phẩm của ông không
chỉ toàn màu đen. Nhà văn còn phát hiện ra những nhân cách rất đẹp, những tâm
hồn thánh thiện và sáng trong như suối nguồn: “Trong bức màn tối, ông nhìn thấy
và chăm chút cho những mầm thiện nhỏ bé, những đốm lửa kì diệu của thiên lương,
những thứ ông tin rằng sẽ có đủ sức mạnh cần thiết để đương đầu với bóng tối
đang ngự trị trên thế giới, cải tạo và làm trong sáng cuộc sống con người”.
Lão Kiền - tuy suốt ngày cau có, chực cơ hội để xổ
toẹt vào con cái những lời độc địa; bỉ ổi khi nhìn trộm con dâu tắm khỏa thân;
nhẫn tâm khi đồng lõa, hợp tác với con cả nhốt con út bệnh hoạn vào buồng cạnh
nhà xí để “giữ thể diện” với khách khứa...
Nhưng ẩn chứa bên trong con người tưởng chừng như
xấu xa ấy vẫn có tình yêu với con và trách nhiệm với gia đình: Khi Đoài hỏi:
“Thế sao không lấy vợ lẽ?” lão liền chửi “Mẹ cha mày, tao chỉ nghĩ thân tao,
thì lũ chúng mày được thế này à?” Và rồi lão trở nên đáng yêu khi Rằm tháng
Chạp, đi ngân hàng rút lãi tiết kiệm, mua cho Tốn cái áo sơ mi, mua cho Sinh
đôi bít tất, còn lại tiền đưa cả cho Cấn,…
Đoài - một công chức của Bộ Giáo dục nhưng lại là
kẻ vô giáo dục nhưng có lúc gã ta cũng tỏ ra tử tế “Con xin lỗi bố” (vì thông
cảm cho con người đàn ông của bố, vì biết ơn sự hy sinh của bố sau khi nghe bố
“nói chuyện đàn ông”). Đoài còn tỏ ra nghĩa khí bênh vực kẻ yếu “Anh mà đụng
vào cô ấy là tôi chém liền!” khi anh trai sắp giở trò vũ phu với chị dâu. Đoài
cũng biết giúp Tốn dọn nhà đón mẹ con Sinh về.
Trong bữa tiệc mừng thành viên mới, Đoài rót rượu
ra cốc, đứng lên nói: “Cốc rượu này tôi dâng cuộc sống (…) Vì đứa trẻ mới sinh
ra kia, vì tương lai của nó”...
Khiêm - tuy là một tay đồ tể “ngoại hạng”, mắt “vằn
tia máu đỏ”, một năm “ăn cắp đến nửa tấn thịt” (theo thống kê của Đoài) và “hai
trăm sáu mươi bộ lòng (theo thống kê của Khảm) nhưng lại sòng phẳng đến tàn
nhẫn với anh trai khi ép anh trai nhận tiền công cắt tóc: “Không phải người
ngoài, anh không nhận thì thôi, tôi đi hàng khác, tôi bắt thằng khác ngoáy tai
cho tôi”. Anh còn rất mực tử tế với chị dâu: Trước mâm cỗ đêm giao thừa, Khiêm
bảo: “Chị là bề trên, chị cứ vái ba vái trước còn đâu tôi khấn”, “Năm mới, chúc
chị Sinh sức khỏe, may mắn. Mừng tuổi chị một nghìn, chị cầm lấy để cho có lộc”
khiến Sinh rớm nước mắt.
Hay Khiêm rất mực tử tế với đứa em tật nguyền là
Tốn: Khi biết sự thực là Cấn đã nhốt Tốn trong cái buồng ở cạnh nhà xí vì “Nhà
có việc, để nó ra vào bất tiện", Khiêm đã “cầm cái gạt tàn thuốc lá trên
bàn ném vào mặt Cấn. Cấn kêu “ối” một tiếng rồi ngã lăn ra. Khiêm xô vào đạp
túi bụi”. Khiêm đã “tặng” cho Sinh và Tốn một buổi tối giao thừa vô cùng “cảm
động”.
Khiêm cũng tử tế rất mực với bố. Bên giường bệnh
của bố, khi đêm đã khuya, mọi người đã đi ngủ, “Khiêm vẫn ngồi đọc. Đọc đi rồi
lại đọc lại. Đại ý bài kinh xin đức Phật giải tội cho người sắp chết, để nghiệp
chướng cho người sống chịu, lời lẽ khó hiểu. Suốt đêm Khiêm ngồi đọc, lạc cả
giọng”...
Tốn - con út của lão Kiền “bị bệnh thần kinh người
teo tóp, dị dạng”. Khi được Khiêm giải phóng khỏi buồng cạnh nhà xí, Tốn “chân
tay mặt mũi đen nhẻm nhe răng cười” rồi “lết đôi chân què đi lên nhà”. ...
Nhưng phải
chăng ở nhân vật này lại tồn tại nguyên sơ tất cả bản năng thiện của loài người
khi loài người chưa được “văn minh hóa”: Tốn “không chịu được bẩn” lúc nào cũng
lau sàn hay là lau đi cái bạc ác của thế gian?; “hay giúp đỡ Sinh, nó cư xử với
Sinh bằng lòng tốt vô bờ bến”, “Những ý thích nhỏ nhặt của cô, nó thực hiện với
lòng tận tụy cầm thú”; hay khi bốn ông anh biểu quyết để bố chết thì Tốn bật
khóc hu hu...
Đọc “Không có vua” ai cũng ngán ngẩm cái rệu rạc,
đen tối của gia đình lão Kiền. Trong cái thế giới "loạn cờ" ấy, sự
tận thiện tận mĩ của Sinh trở nên lạc loài, chẳng khác nào “bông hoa lài cắm
bãi cứt trâu”. Song, sự lạc loài ấy lại “tựa như cơn mưa rơi xuống đất nẻ” giúp
cho không khí gay gắt của ngôi nha dịu lại: “Vài tháng đầu, lão Kiền không gây
sự gì với con cái. Cấn là người hạnh phúc nhất. Anh cầm kéo cắt tanh tách, đối
xử với khách hết sức nhã nhặn.” Khi được Khiêm hỏi: “Chị Sinh ơi về làm dâu họ
Sĩ nhà này chị có khổ không?”, cô cười và đáp lại: “Cứ thế này thì không thấy
khổ”. Cấn lại hỏi: “Thế ngày thường thì thấy khổ à?” cô liền bảo: “Khổ chứ.
Nhục lắm. Vừa đau đớn, vừa chua xót. Nhưng thương lắm.
Tốn mỉm cười ngô nghê nhắc lại: Thương lắm!”. Ba
chữ “nhưng thương lắm” khiến người đọc thực sự nhói lòng!
Nguyễn Đăng Điệp đã từng viết trong “Cuốn theo
chiều văn Nguyễn Huy Thiệp”: “Cuộc sống như một dòng sông, có cả sự trong veo
tinh khiết đến ngỡ ngàng của nước, có cả rác rưởi đang trôi”, văn chương của
Nguyễn Huy Thiệp đã “giúp ta hiểu hơn về nước, về rác bằng một cái nhìn tỉnh
táo và sâu sắc. Từ đó ông thức tỉnh một khát khao, bỏ rác đi ta sẽ gặp sự trong
trẻo của dòng sông”. Quả thực, những trăn trở của nhà văn về con người, những
suy tư của ông về thiện và ác, sáng và tối, cao thượng và thấp hèn, người và
quỷ… bên trong con người khiến chúng ta có thể kết luận rằng Nguyễn Huy Thiệp
đã viết được những áng văn “giản dị và trung thực về con người” (chữ dùng của
E.Hemingway).
Có thể nói, “Không có vua” của Nguyễn Huy Thiệp đã
chắt gạn được nhân tính con người. Bên cạnh sự phê phán một xã hội mà ở đó con
người biến chất vì đồng tiền, vì ham muốn tính dục mà đánh mất nhân tính, nhà
văn còn củng cố niềm tin về phần tốt đẹp luôn tồn tại trong mỗi phần “Con” của
một “Con Người”.
Nguồn: FB Thả Mình Vào Văn Học