29-01-2013

Tội làm hư dân


     Đại Đường Tây vực ký của nhà sư Huyền Trang  từng được dịch ra tiếng Việt ( NXB Phương Đông, 2007). Trong thiên bút ký này, Đường Tăng ghi lại ấn tượng sau khi đi qua 138 nước  nằm giữa Trung Hoa và Ấn Độ ( có thời gộp chung là Tây vực).
   Đoạn tổng thuật về địa khu Tốt Lợi kể “Người Tốt Lợi  phong tục kiêu ngoa, chuyên môn lừa đảo, tham lam hám lợi, giữa cha con với nhau  cũng tính toán hơn  thua  chẳng cần người tốt  kẻ xấu, cứ  nhiều tiền là được quý trọng… Cư dân một nửa làm ruộng, một nửa chuyên đi trục lợi ”.
   Tôi ghi lại đoạn này bởi lẽ nó góp phần gạt đi trong đầu một phân vân khi nhận thức.
    Từ nhỏ bọn tôi đã được học rằng chỉ có các cá nhân xấu, chứ  nhân dân lao động nơi đâu cũng tốt. Hóa ra không phải vậy! Tùy hoàn cảnh mà con người biến đổi. Và là biến đổi trên diện rộng. Tục ngữ ta xưa cũng có câu “bạc như dân bất nhân như lính “. Đọc lại lịch sử thấy  nhận xét chua chát đó không hoàn toàn sai.
     Thế còn bây giờ ? Một lần, chập choạng tối, tôi đang đi trên đoạn đường gần ngã tư Hàng Chiếu – Đồng Xuân Hà Nội thì gặp mưa, đành tính chuyện lánh tạm vào một mái hiên. Bất ngờ nghe người ở trong nhà nói hắt  ra:
 -- Biến đi cho người ta còn bán hàng.
   Trời ơi! Con người đô thị bây giờ càn rỡ và bất nhân ngoài sức tưởng tượng !
     Ở các tỉnh xa,  các vùng kinh tế, thì sự hư hỏng lại mang sắc thái khác. Có lần trên một tờ báo, đọc thấy tin ở huyện Tam Nông Đồng Tháp nhiều người  lấn chiếm đất công rừng công, bất tuân  pháp luật.
      Lần khác xem ti vi, lại thấy dân một xã của Quảng Trạch Quảng Bình đua nhau chặt rừng phòng hộ ven biển bán cho tư thương, huyện xã đã tìm đủ cách ngăn chặn nhưng không nổi.
     Đủ chuyện đã xảy ra, dân ăn cướp, dân ăn cắp, dân ăn vạ, dân xà xẻo của công và tiếp tay cho kẻ xấu, dân làm hại lẫn nhau  … thiên hình vạn trạng không xếp loại được.
     Vấn đề còn lại chỉ là cắt nghĩa tại sao lại  xảy ra cái chuyện chẳng ai muốn đó ?
     Trở lại việc dân ở huyện Tam Nông Đồng Tháp nói trên. Đọc kỹ các bài viết liên quan thì thấy trước khi dân hư, có chuyện ông phó chủ tịch huyện phá rừng. Người dân chung quanh thấy ông cán bộ to hành xử như trên ( chặt tràm đào ao làm thành lãnh địa riêng ),  bảo nhau ùa vào làm bậy. 
    Đây cũng là diễn biến thấy ở nhiều nơi khác.
    Trong phần lớn trường hợp, tình trạng dân hư liên quan  tới hiện tượng nhức nhối là chuyện cán bộ kiếm chác vô nguyên tắc, tư lợi vô cảm, gộp chung là thoái hóa biến chất.
    Đáng lẽ phải gương mẫu tuân thủ pháp luật thì họ lại tự đặt mình cao hơn luật, phá luật để trục lợi.
      Trước mặt người dân lúc ấy, lý tưởng như bị xúc phạm. Người ta  không thể thờ ơ và dễ bảo mãi. Về mặt triết học có thể bảo con người bắt đầu rơi vào hư vô. Chúa đã chết rồi ! Ai muốn làm gì thì làm ! Bởi cảm thấy trên đời này không còn  cái gì là thiêng liêng, họ rơi vào liều lĩnh phá phách một cách hung hãn.
      Những cái xấu sẵn có mà bấy lâu họ kìm nén, được lúc vùng lên quẫy lộn.
      Tự cho phép  mình hư!
      Nhìn nhau để yên tâm mà hư!
     Khuyến khích nhau hư thêm, càng đông người hư càng thích!
      Sự bùng nổ lúc này là theo lối dây chuyền,  không gì có thể giữ con người lại nữa.
     Đó là phản ứng phổ biến sau cú hích của đám dân chi phụ mẫu (nói theo cách nói thẳng của ngày xưa) hoặc các vị công bộc (theo cách nói dối trắng trợn của thời nay).
    Ta chưa có thói quen đánh giá bộ máy quan chức nên tưởng việc này là khó. Sự thực việc đánh giá này khá đơn giản. Muốn biết giới quan chức một địa phương ra sao, cứ xem dân ở đấy thì biết. Dân ngoan làm ăn tử tế tức là bộ máy làm việc tạm gọi là chấp nhận được, người ta còn tin. Còn dân hư, nhất định là những người quản lý họ có vấn đề,  không  tham nhũng thì cũng kém cỏi trong quản lý. Chỉ cần chịu tìm sẽ thấy ai có lỗi.
     Tòa án thường chỉ xét những tội cụ thể. Nhưng tôi tưởng tất cả các quan chức, một khi hư hỏng, ngoài hành vi phạm pháp, còn phải xét thêm một tội nữa: Tội ngấm ngầm thúc đẩy và dung túng dân làm bậy. Tội làm hư dân.
      Nhà xuất bản Tri thức từng cho in một cuốn sách thuộc loại kinh điển. Đó là cuốn Chính thể đại diện của John Stuard  Mill ( nguyên bản được viết từ năm 1861). Ở trang 82, tôi đọc được một câu đại ý như sau “ Người ta phán xét một chính thể  thông qua tác động của nó lên con người.  Cụ thể là có thể và nên xét xem  nó tạo nên những công dân như thế nào,  nó làm cho dân tốt lên hay xấu đi  ”. Đúng là có liên quan tới vấn đề chúng ta đang bàn. 


in lần đầu TBKTSG 15-5 2008,
in lại trong Những chấn thương tâm lý hiện đại 2009

Viết thêm 28-1-2013

     Muôn hình vạn trạng những đau khổ của người dân đang là câu chuyện đầu miệng ở xã hội VN hôm nay.
   Những đau khổ này không phải từ đâu mang lại, cũng không phải là tội của thực dân đế quốc như các tài liệu chính trị vẫn rao giảng. Mà tất cả bắt đầu từ chính chúng ta, trong đó có những nguyên nhân sâu xa từ sự hư hỏng sự tha hóa của con người nói chung mà chúng tôi đã đề cập  tới trong một số bài phiếm luận in gần đây.
    Mục đích bài viết bạn đọc vừa đọc ở trên là tìm hiểu trách nhiệm của những người quản lý xã hội trong việc làm hư dân.
    Người viết mới chỉ dừng lại ở tình trạng giới quan chức tham nhũng bất chấp luật lệ cho phép mình làm bậy, chính họ đầu têu cho người dân thường bắt chước theo.
    Trong thực tế, có thể thấy cách làm hư dân của bộ máy quan chức rất đa dạng. Cũng giống như việc cha mẹ quá chiều chuộng khiến con cái không nên người, chỉ cần nhà cầm quyền dễ dãi vô nguyên tắc bỏ mặc cho dân muốn làm gì thì làm  thì cái việc có vẻ nhân nghĩa này đã là nguồn gốc dẫn tới sự hư hỏng của đám đông. Họ sẽ  tùy tiện làm ăn gian dối, rồi lừa lọc nhau, ăn cắp ăn cướp của nhau, như chúng ta đang chứng kiến.
    Mở rộng ra, cần nghiên cứu sự hình thành tầng lớp quan chức trong lịch sử và văn hóa quản lý xã hội ở ta trước nay ra sao. 
     Ví dụ, cần  đi vào chi tiết  việc quản lý các làng xã xưa,  nơi đó bọn cường hào thao túng cuộc sống người dân và kìm hãm họ trong cảnh trì trệ.
     Hoặc là theo dõi sự vận hành của bộ máy quyền lực những thời gần với  xã hội hôm nay như xã hội thời Lê Trịnh ở Đàng Ngoài và các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVII- XVIII. Khi mà người ta làm kinh tế theo kinh nghiệm của những người chỉ quen chinh chiến và quản lý xã hội theo kiểu trại lính thì sự nghiêm túc chỉ là bề ngoài, bên trong là hỗn loạn thối nát.
   Chỗ khác của thế kỷ XVII-XVIII với chúng ta hôm nay một phần là các hoạt động văn học nghệ thuật.
   Thời đó văn học dùng để nói lên nỗi đau khổ của nhân dân. Nó vẫn là một thứ tự ý thức tỉnh táo.
   Còn văn chương ngày nay lại đang đi vào khuyến khích sự chơi bời hưởng lạc lười biếng gian dối, tức sự hư hỏng của người dân.
   Trong trường hợp này, trang sách viết ra không còn đóng vai giáo hóa như các nhà văn thường kỳ vọng, mà chính là  mắc vào cái tội chúng ta đang nói—tội làm hư dân.
   Khi con người đau khổ thì còn có cách tổ chức lại đời sống để họ trở nên sung sướng. Nhưng khi con người đã hư hỏng mà không tự biết sự hư hỏng của mình thì thật hết đường cứu vãn.