20 thg 4, 2015

Vài điều suy nghĩ về lớp trẻ hiện thời

Bài trả lời phỏng vấn này được đưa lên mạng VNN ngày 22-10-2007.
Đường link của nó là

http://vnn.vietnamnet.vn/giaoduc/2007/10/750643/ 


Gần tám năm sau đọc lại, điều đầu tiên tôi nhận ra là cái tiêu đề Lớp trẻ cần tự hình thành hệ thống giá trị mới, mà nó mang lúc đầu,  không thể được coi là một lời đề nghị nghiêm chỉnh.


Trong những năm qua từ gia đình tới xã hội, chúng ta ngày càng rơi vào tình trạng thoái hóa đảo điên,  lớp trẻ mới lớn thiếu hẳn khả năng tự xác lập, nên bây giờ nếu thiếu đi sự hướng dẫn cần thiết – một sự hướng dẫn với ý nghĩa hiện đại của nó --, họ làm sao tự xác định con đường đi tới của mình cho được.
 Mà lớp già chúng tôi lo thay đổi cho kịp với hoàn cảnh cũng không xong, làm sao dám tự coi là đủ năng lực tiếp sức cho họ? 
Họ đang bơ vơ hết sức.

Tuy nhiên, đó là vấn đề quá lớn, cần được mang ra bàn luận rộng rãi.
Về phần mình,  sau khi xem lại tôi thấy phần lớn các ý trong bài trả lời phỏng vấn này vẫn tạm dùng được, nên cứ đưa lại nguyên văn, chỉ có vài cách nói rải rác ở  các phần, và vài chi tiết ở phần cuối,   có được bổ  sung, để làm rõ ý.
Còn như một sự bổ sung thiết yếu hơn, do chỗ rất nhiều, và cần đưa lên một trình độ mới, nên sẽ phải tiếp tục trong một dịp khác, hoặc theo các hình thức khác.
  • Lanh, khôn, nhưng thiếu chắc chắn





- Có nhiều ý kiến khác nhau về lớp trẻ bây giờ: cả lạc quan lẫn bi quan. Còn ông, ấn tượng chung về họ ở ông ra sao?
- Ở bạn trẻ bây giờ, cảm giác tự do rất mạnh. Hơn hẳn cái đó ở bọn tôi. Thời trước, chúng tôi rón rén, khép nép, cái gì cũng sợ. Có những điều rất giản dị rất tự nhiên chúng tôi cũng phải chờ đợi cho phép mới được làm... mà chờ đợi mấy cũng vui vẻ cam chịu.
Các bạn giờ sống với cả thế giới rộng lớn, nhiều bạn có cảm giác mình là công dân thế giới.
 Chúng tôi xưa quanh quẩn trên mảnh đất quen thuộc. Nhớ lần đầu đi qua biên giới thì tim đập thình thịch.

Song đằng sau vẻ rất lanh, rất khôn, tiếp cận và hiểu biết nhiều, lớp trẻ bây giờ lại gợi trong tôi một cảm giác thiếu chắc chắn, mới trông thì lắm hình lắm vẻ song nhìn kỹ lại lờ mờ, nhợt nhạt thiếu ước mơ lớn. 
Hình như đằng sau những lời huyênh hoang, trong thâm tâm họ quá hiểu mình, nên có cảm giác bi quan, cho rằng mình không bao giờ đạt được cái mức lý tưởng như các thế hệ trước.
Họ có thể phóng đi rất nhanh để rồi chả biết làm gì ở cái nơi vừa đến. Đằng sau cái vẻ vội vã của họ hình như ẩn giấu một nỗi thèm thuồng, chỉ sợ không được hưởng hết mọi lạc thú ở đời. Trong sự vội vã ấy, họ lại không có khả năng dò vào chiều sâu của cuộc sống.
Tôi hay nghĩ người Việt mình là một khối tự phát còn lớp trẻ thì  chính là lớp người nhạy cảm nhất, dễ gây bất ngờ nhất , nhưng cũng dễ nản lòng đầu hàng nhất. Lớp trẻ hiện nay mang trong nó cả một tiềm năng ghê gớm lẫn cả mọi dạng tai hoạ bất ngờ. Họ không đủ khả năng theo đuổi những định hướng lớn. Có lúc tôi thấy  với họ  thật khó đoán không  biết  điều gì sẽ xảy ra. Có lúc tôi lại buồn rầu mà nghĩ rằng họ cứ quanh quẩn thế thôi, chả đi tới đâu hết

- Ông có thể cắt nghĩa hiện tượng này?
- Tuổi trẻ bao giờ cũng bị ảnh hưởng theo chiều ngang, ảnh hưởng bởi tinh thần thời đại nhiều hơn là ảnh hưởng dọc, ảnh hưởng  từ thế hệ cha ông. Mà thời đại ta nói chung là thời đại của cái gì đó vỡ ra dang dở và chưa được sắp xếp lại.
Nước ta vẫn đang trên đường phát triển, nói theo thuật ngữ xã hội học là trong quá trình chuyển đổi. Con người bước từ chỗ tối ra chỗ sáng, nên đôi khi cảm giác vẫn còn bị ngợp và chập choạng, lúc thì tự tin quá, lúc lại tự ti quá. Cái này thấy rõ ở giới trẻ.
 Tôi nhớ một nhân viên tuyển dụng nước ngoài thường tiếp xúc với SV mới ra trường, có nhận xét, SV ta nhiều khi nói nhiều điều mà mình không biết, đến lúc hỏi kỹ thì lại trở nên lúng túng.

So với lớp trước, lớp trẻ hiện nay có cảm giác về tự do tốt hơn, nhưng nhiều lúc điều đó đồng nghĩa với bơ vơ, mất phương hướng, không xác định được mình.
Trong nhiều trường hợp, họ hiểu rất sai về tự do. Tự do không phải là bột phát, muốn làm gì thì làm. Mà tự do là sự hiểu biết chung về bản thân, về hoàn cảnh và tìm ra cách  thích ứng  với hoàn cảnh, đồng thời vẫn khẳng định con đường riêng của bản thân mình.
Tự do cao nhất là tự do về mặt tinh thần, liên quan đến nội lực con người, sự phong phú trong tinh thần của họ, chứ tự do không phải là lăn ra đường để khẳng định cái tôi. Đa số giới trẻ hiện nay, tự do bề ngoài thì có nhưng tự do sâu sắc bên trong thì không. Điều này dẫn đến việc họ không tìm được cách  bình tĩnh sống và học tập, mà trút cả cái gọi là khao khát tự do vốn có vào những hành động ngông cuồng bề ngoài.

- Nói một chút về sự mất phương hướng của lớp trẻ. Ở Mỹ từng có một "thế hệ vứt đi" sau Thế chiến I, và một thế hệ hippy trong chiến tranh Việt Nam, mất niềm tin vào cuộc sống. Ở Nhật cũng có một thế hệ khủng hoảng niềm tin... VN trải qua một cuộc chiến lâu dài, đang trên đường phát triển và sẽ phải đối mặt với cả những hiện tượng xã hội đi kèm. Ông có nghĩ một điều tương tự ở đây?  
- Bất cứ một xã hội nào, sau thời gian chiến tranh, con người cũng đều cảm thấy đời là trống rỗng... Đây là bệnh chung của xã hội thời hậu chiến. 
Còn  phát triển quá của xã hội hiện đại khiến giới trẻ ở một nước vốn khép kín như thanh niên ta chịu không nổi , kết quả là xuất hiện những  những hiệu ứng tâm lý khá kỳ quặc. 
Ngay cái ham hưởng thụ, sống gấp...một cách bệnh hoạn  cũng là một biểu hiện khó tránh.
So với các nước cũng trải qua chiến tranh, tôi cho là ở VN, các bệnh trạng hậu chiến còn trầm trọng hơn nhiều. Thiếu một sự quan tâm thường xuyên, thiếu một cái nhìn thấu đáo, thiếu một sự nhận chân, như thế này sẽ luôn luôn có scandal chờ sẵn.
Tuy nhiên, ở VN, lối phản ứng của con người không bao giờ quyết liệt cả, mà thường loanh quanh tản mát, mỗi người  tự bó hẹp, tự làm nghèo mình đi, do đó những chuyển đổi cơ bản rất khó xảy tới. Chúng ta sẽ cứ nhùng nhằng như thế này mãi.


Giã từ ảo tưởng





- Nếu làm phép so sánh tương quan với các thế hệ trước, ông đánh giá lớp trẻ bây giờ nằm ở vị trí nào?
- So với lớp cha anh thì họ đã có nhiều cái mới.
 Nhưng, so với yêu cầu thời đại thì còn đòi hỏi một sự phấn đấu cao hơn hẳn.

Đầu thế kỷ XX, nước ta có  sự hội nhập mạnh mẽ với thế giới, với văn minh  phương Tây.
Cả một lứa như Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Anh, Tạ Quang Bửu , Vũ Đình Hòe, Vũ Văn Hiền, Hoàng Xuân Hãn ... thực sự tạo dựng được một nền tảng học thuật vượt xa các bậc tiền bối.
Trong văn học nghệ thuật, một thế hệ  các nhạc sỹ, hoạ sỹ, nhà văn... để lại dấu ấn mạnh mẽ.

Lấy đơn cử, các tác giả thời ấy như Nguyễn Công Hoan, Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam... có số lượng người  đọc đông đảo, trước họ chưa từng có. Tức là sức ảnh hưởng  vào thời đại của họ cũng rất lớn.
Thời Pháp thuộc, 15-16 tuổi người ta đã đi làm công chức và đã có sự trưởng thành về mặt xã hội. Không ai có thể nghĩ là Vũ Trọng Phụng chết non được, vì tuy mới 27 tuổi ông đã có  một sự nghiệp hoàn chỉnh.

Sau đó, thế hệ thanh niên sinh khoảng trước sau 1930 và bắt đầu lập nghiệp từ sau giai đoạn Cách mạng tháng 8 1945 cũng để lại trong tôi một ấn tượng rõ rệt. Các nhà văn như Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc, các nhạc sĩ như Nguyễn Đức Toàn, Huy Du… làm nên một bước chuyển mới trong sinh hoạt văn nghệ. Các tác phẩm để đời của họ thường được viết ngay khi họ mới 20-25, thậm chí còn trẻ hơn nữa.

- Thế còn thế hệ các ông, thế hệ thanh niên trong chiến tranh chống Mỹ, cũng là một thế hệ ưu tú mà nhiều người thường nhắc đến với một sự hoài niệm tự hào?
Các bạn cứ khen quá vậy. Hay là vẫn bị các ông bạn tôi úm? Đừng có tin họ.
 Đặt trong toàn cảnh lịch sử các thế hệ tiếp nối nhau trong thế kỷ qua , thì thế hệ tôi là một thế hệ chỉ đóng vai trò thực hiện  lời chỉ bảo các bậc đàn anh, chứ chẳng nghĩ được sáng tạo được gì mới so với lớp người đi trước.

 Nhìn vào văn học nghệ thuật là khu vực  tôi sống và làm nghề mấy chục năm nay, điều ấy càng thấy rất rõ.
 Trong chiến tranh các đồng nghiệp của tôi có làm được một ít việc đáp ứng nhu cầu chiến tranh, nhưng sang thời hậu chiến chẳng ai làm được gì thêm đáng kể. Mà cái họ đã làm được trong chiến tranh cũng  nhanh chóng đi vào quên lãng. Họ đã già đi quá sớm.
Cái đó một phần cũng do hoàn cảnh chiến tranh. Cần lưu ý  là chiến tranh ở VN nó ghê gớm lắm, nó hủy diệt con người khủng khiếp lắm, nhất là với lớp người lúc ấy chỉ là anh lính. 

Một mặt phải nói trong khi  tạo động lực để  thế hệ trẻ  phát huy được tốt nhất tinh hoa của mình thì chiến tranh   cũng vắt kiệt sức của họ  .
Mặt khác phải thấy cách khơi dậy nội lực lúc ấy giống như khai hoang, chỉ được một lần. Vấn đề là chúng ta phải thâm canh  phải đào tạo ra những người luôn có thể tiếp tục trưởng thành khi đã bốn mươi năm mươi. Ở ta làm gì có chuyện đó?

- Vậy, theo ông, làm sao để "thâm canh" trên thế hệ trẻ hiện tại một cách tốt nhất?
- Đã qua rồi cái thời xây dựng thông điệp qua những thi đua với lại điển hình.
Qua rồi lối kích động những lửa rơm mà không lo đào tạo lâu dài.
Qua rồi cả cách tư duy cổ lỗ của thời chiến.
Trước đây, chúng ta cứ hay dạy trẻ "ở hiền gặp lành"... bây giờ phải có những câu khác, ở hiền đôi khi vẫn gặp ác như thường. 
Không nên nhồi nhét cho lớp trẻ hình ảnh về một xã hội ảo tưởng, mà nên giúp họ hiểu đúng  thực tế .
Không chỉ lo tìm cách sử dụng họ mà phải giúp họ làm chủ bản thân.
 Cần nhớ giới trẻ luôn tích tụ khối năng lượng lớn, làm sao để hướng cho họ sử dụng tốt nguồn năng lượng ấy mới khó. 
Ngay đằng sau những cuộc đập phá mà nhiều người lên án, phải thấy là một cảm giác muốn tự khẳng định. Mà xã hội chúng ta chưa chỉ cho họ con đường chân chính để làm việc này. 
Điều kiện để họ phát triển -  trước tiên là một nền giáo dục hiện đại mang tinh thần nhân bản - thì lại càng chưa có.
Sau khi có phương hướng đúng, điều quan trọng nhất là cho họ thấy mọi nỗ lực chính đáng của họ sẽ được đền đáp.
 Nếu chỗ nào họ cũng cảm thấy bí, bị chặn lại... bởi những điều tiêu cực giới hạn như trong chuyện học hành, công việc... thì họ sẽ dễ nản.  Hiện trong xã hội, vẫn đầy rẫy nạn tham nhũng, vẫn đánh giá nhau chỉ bằng tuổi tác kinh nghiệm, sống lâu lên lão làng... Điều này không những  làm sự vận động xã hội nói chung chậm lại mà với lớp trẻ càng khiến họ hoang mang mất hết tin tưởng.

- Có phải ý ông muốn nói những quy tắc xã hội chưa chạy theo kịp sự vận động của thời đại?
- Vâng, ta chưa theo kịp ở cái cơ bản nhất , là nhận thức tổng quát về thời đại.
  Lev Landau là  nhà vật lý xô viết  có nhiều đóng góp cho vật lý lý thuyết, nhất là khu vực vật lý lượng tử. Ông Landau này từng nói: "Thời đại của chúng ta là thời đại của những nghịch lý".
 Trong xã hội hiện đại mọi sự đều thay đổi  như vậy, không thể giữ mãi một kiểu nghĩ cũ.
Theo tôi, thời đại mới bây giờ đòi hỏi tất cả phải minh bạch hơn bao giờ hết. Nay là lúc mọi chuyện tốt xấu nên công khai ra, công nhận nó, chứ đừng đẩy nó vào bóng tối, lại làm phát triển ngầm hơn.
Tôi ví dụ, ở một  số nước, người ta cho phép hoạt động mại dâm công khai miễn là có quản lý chặt chẽ. Còn ở ta, cho rằng mại dâm là trái với thuần phong mỹ tục, với quan niệm truyền thống phương Đông nên ta chỉ có cấm. Nhưng ai cũng thấy chỉ cấm được trên danh nghĩa, còn trong thực tế lại để lan tràn.

Hiện tại chúng ta vẫn duy trì nhiều sự quá khắt khe, mà tiếc thay, cái khắt khe ấy chỉ ở trên bề nổi, trong thực tế của chúng ta vẫn đầy rẫy những chuyện ta cấm ấy. Đấy là một biểu hiện của sự giả dối.
Trong mắt tôi, vụ NSƯT Lê Vân thẳng thắn nhìn nói lên những gì chưa được trong gia đình là một tín hiệu tốt. Tất nhiên, chẳng có gì là trọn vẹn cả, được cái này hỏng cái khác. Người Việt hay thích tròn trịa, mà chính vì sự tròn trịa này nó làm ta bớt sắc đi.

- Sự phát triển kinh tế, xã hội luôn phải đối mặt với sự thay đổi các giá trị văn hoá. Theo ông thì làm gì để điều tiết cân bằng hiện tượng này, để giới trẻ dễ đi giữa hai làn đường này?
- Trong văn hóa học, giá trị có hai dạng. Các giá trị nhân bản thì thời nào cũng có, như sự tôn trọng xã hội, sống lương thiện, tự do... Lại có những giá trị chỉ thích hợp với từng thời đại  Một số bài học truyền thống ta đang giáo dục cho lớp trẻ như phải biết vâng lời hoặc “tốt đẹp phô ra xấu xa đậy lại”... giờ không thích hợp nữa.


Sự cần thiết phải  hình thành cho mình một hệ thống giá trị mới
- Ông đánh giá cao điều gì nhất ở  lớp người trẻ?
- Thứ nhất là khả năng dám nghĩ khác và thứ hai là sự thẳng thắn.
Tôi nhớ mãi câu nói của một thanh niên. Ta hay khuyên họ “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Nhưng cậu bạn trẻ này "lý luận", quan hệ mua bán là quan hệ bình đẳng chứ không phải mang ơn, hệ luỵ: "nhờ tôi mua quả bà trồng bà mới sống được". 
Cảm giác biết ơn là một giá trị truyền thống. 
Tôn trọng lao động của nhau, mỗi người có một giá trị đóng góp là một giá trị hiện đại, hợp thời.
Trong cách nghĩ ấy, rõ ràng là đã thấy một lớp người khác.

Trong số các phẩm chất cần thiết cho các bạn trẻ, tôi thấy cũng cần đề cao khả năng có những khoảng thời gian đơn độc với chính mình. Người Việt Nam thường rất sợ sống một mình. Việc ít đọc sách, ít nghiên cứu cũng là một biểu hiện. Điều này thể hiện tính bầy đàn cao. Muốn có trí tuệ thì phải dám đơn độc.

- Hiện tại, xã hội Việt Nam đã phát triển nhiều so với trước, nhưng một cách thẳng thắn, chúng ta vẫn ở vị trí rất khiêm tốn, bị thế giới bỏ xa khá lớn. Theo ông thì có hướng nào để nhanh thu hẹp khoảng cách này không?
- Có những người chủ trương như đi tắt, đón đầu. Tôi không ủng hộ. Vì tôi không tin. Chúng ta cũng phải xác định thẳng với người dân là hò hét mấy cũng không bao giờ đón đầu được. Cái chính là phải cố đi cho nhanh. Đi tắt thì sau này lại phải trả giá.
Chúng ta đang phát triển nóng quá. Nếu cả  xã hội sống tỉnh táo, bình tĩnh, tự nhận thức chính xác về mình, làm gì đó theo đúng chuẩn mực, thì bằng những bước đi chắc chắn , chúng ta sẽ giúp cho lớp trẻ một cơ hội thuận lợi.

- Gác qua những điều kiện hỗ trợ của xã hội, vậy thì bản thân giới trẻ phải đáp ứng những yêu cầu gì để có thể thực hiện nhiệm vụ thời đại của mình?
- Thời đại đòi hỏi ở lớp trẻ một trí tuệ cao lắm. Lớp trẻ hiện tại cũng đang thiếu một khát vọng lớn lao, thiếu sự nghĩ rằng, mình phải ngang hàng với các dân tộc trên thế giới.
Tôi nghe kể một câu chuyện đàm đạo về giấc mơ. Người Việt bảo, mơ có một cái honda, ô tô. Người Nhật bảo: Tôi có ước mơ là thực hiện được ước mơ của bạn. Chuyện phiếm thôi, nhưng nó phản ánh tâm lý  của người mình hôm nay là không lo làm chỉ lo hưởng.
Chúng ta phải có một cuộc tự vấn rộng lớn, xã hội đặt câu hỏi với chính mình, mà từng cá nhân cũng đặt yêu cầu cao với mình. Luôn phải nghĩ rằng, mọi vấn đề đều có thể có cách làm khác.

- Sự tự vấn ấy được thực hiện dưới hình thức nào?
- Chúng ta nên có nhiều những cuộc đối thoại với lớp trẻ. Từ chuyện của Lê Vân, tôi thấy cần có sự đối thoại thường xuyên trẻ - già trong từng gia đình và cả trên phạm vi xã hội. Đặt mình vào địa vị của nhau, lớp già thì nên biết điều hơn, đừng dạy dỗ nhiều, lớp trẻ nên thông cảm hơn, hiểu những khó khăn ngày hôm qua...

- Dẫu sao, ông vẫn đặt niềm tin vào giới trẻ chứ?
- Hồi ở Văn nghệ quân đội, ông  Nguyễn Khải hay bảo tôi, nói chuyện với lớp trẻ là khó nhất, nhưng chinh phục được "hội nó" lại là thú vị nhất. 
Khi trưởng thành lên, tôi cũng thấy thế.
 Trong những cuộc đối thoại, được giới trẻ khen tôi cảm thấy yên tâm, không chừng mình còn sống được với tương lai.

Tôi đang viết đều chuyên mục "Thói hư tật xấu người Việt" trên báo Thể thao - Văn hoá. Tòa soạn bảo chính độc giả trẻ lại quan tâm  hơn, điều đó động viên tôi rất nhiều.      

Lúc tôi mới vào nghề, người phụ trách trực tiếp tôi là nhà văn Nhị Ca từng  bảo một câu mà tôi nhớ như chôn vào ruột: "Nhất định các cậu phải làm được hơn chúng mình". 
Câu ấy không làm cho tôi kiêu căng, mà giúp tôi phải phấn đâu hết mình để đạt được kỳ vọng. Kỳ vọng của tôi mà cũng của Nhị Ca.
 Ngày nay tôi cũng thường nói thầm như thế với các bạn trẻ xa gần.
Tôi muốn nói rằng, các bạn trẻ cứ yên tâm. Khi những nỗ lực đã đưa ta đạt tới chuẩn mực thế giới thì  sẽ chẳng ai gạt bỏ nổi.

Lấy một ví dụ thô thiển tôi hay nói với các cháu trong gia đình. Ngành nào cũng vậy mà nhất là ở những ngành thơm tho như ngân hàng tài chính,hoặc ngoại giao "ngoại thớt" " người ta hay xí riêng làm của riêng của ngành mình, tức là đặc biệt ưu tiên cho con cháu các cụ.
Thế nhưng trong sự phát triển và hội nhập hiện nay, các cơ quan đó làm sao chỉ vận động bằng đám trẻ quý tộc chỉ biết ăn hại? Họ cũng rất cần những người thật giỏi.

Bên văn học của chúng tôi thì có hai trường hợp là Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh. Người ta đã tìm đủ mọi cách để gạt bỏ họ. 
Người ta chưa bao giờ cho họ một giải thưởng nào cả, hoặc có lần đã cho rồi lại đòi lại. 
Người ta nhất định không đưa họ vào giảng dạy ở nhà trường. 
Người ta không muốn cho bạn đọc nước ngoài  tiếp xúc với họ dịch họ.
 Thế  nhưng tới nay bất chấp mọi nỗ lực từ phía chính thống, cả trong nước và quốc tế đều công nhận họ xem họ thuộc về những hiện tượng quan trọng nhất của văn học VN sau chiến tranh. Các nhà xuất bản vẫn luôn phải in lại tác phẩm của họ. Các bạn đọc trẻ thì đọc lần đầu. Lớp già như bọn tôi thì đọc đi đọc lại.


Một xã hội nếu như  chưa muốn tự tử thì phải luôn đón chờ những tài năng trẻ.
Tuy nhiên, hiện giờ vẫn chưa hình thành được hệ thống giá trị mới. Lớp trẻ cần tự hình thành cho mình. Phấn đấu trong sự đơn độc, cũng như khi bơi ngược dòng, thật ra lại có niềm vui riêng của nó.
- Cảm ơn ông.
  • Hoàng Lê (thực hiện)